Тойлада оюнла

Кюбюр – хазна сакълагъан бек,
Кюбюрчек – тахса джакълагъан чек.

– Джаш тёлю тойлада ойнай, кюле юреннгенди ариу халиге, адеб, адет джорукълагъа деген эдинг ол бир кюн, амма, къайсы оюнлада, къалай юреннгенди?
– Къарачайлы сабийге, уллугъа да айтыр, юретир затын «бери къара, иги тынгыла» деб, кёзге-къашха тюртюб эсгертмегенди, алай этген айыблы, масхабсыз ишге саналгъанды. Айтыула бла, элберле бла, нарт сёзле бла, оюн-чам бла ариу юретгендиле балачыкъны. Алгъаракъда айтхан эдик, къарачайлы кесини, баласыны намысына да бек болгъанын. Алайлыгъы ючюн махтагъан болурла джолоучула, алимле, къонакъла да бизни адеб, адет тутханыбызны, джашау турмушубузну, намыс сакълагъаныбызны да. Ол джорукъла, кече-кюн юйдегиде сингиб, арбазда, тийреде сюрмелениб, элде-джамагъатда ийлениб турмасала махтау дараджагъа чыгъаллыкъ болмаз эдиле. Джамагъат бирден бир джорукъ, марда излемесе, бары бирден кюрешмеселе алай эталлыкъ да тюл эдиле. Джарсыугъа, бюгюн хар ким кеси башына къалыб, къол, кёз да джетишмей болуб барабыз адеб джорукъ билмегенле, Сыйлы Аллах тюзетсин терсейгенлени.
Сорууунга къайта, бала, тойну, оюнну да закий халкъым бошунагъа къурамагъанын ким да ангылай болур. Тышындан къарагъаннга джаш тёлю заманларын джарыкъ ётдюрюрге джыйылгъанча кёрюнсе да, ич «джумушлары» терен болгъанды аланы. Сёз ючюн, «Кюбюрчек оюн». Оюнну аты былай болгъанына тюрлю-тюрлю оюмла бардыла. Болса да, ыстым тойда ойналгъаны, балачыкъгъа джыйылгъан «хазна» кюбюрчекде сакъланнганы атагъан болур оюнну атын. Къарачайда кюбюрге, кюбюрчекге ёч болгъандыла, сыйлагъан да этгендиле. Киши кёзге тюшмезликлерин, багъалатхан затларын кюбюрде тутхандыла. Къыз кюбюрчекчикле уа, бала, кёб къыз-джаш тахсаланы, энчи затчыкъланы асырагъандыла. Юйюнде кюбюрю болмагъан къарачайлы бюгюн да болмаз.
Кюбюрчек оюн, ыстым тойда ойналыб башланса да, кечеги тойлада орналгъанды. Джаш тёлю бу оюнну ойнаргъа бек сюйгенди. Ол сюймекликни себеби – джаш-къыз ушакъ этер мадар бергениди оюнну: бир-бирин иги таныргъа, чам-накъырданы юсю бла джюрек сезимлерин билдирирге, муратларын, нюзюрлерин ачыкъларгъа болушханыды. Тышындан къарагъанда, тепсеб арыгъан тойчула солургъа безий турадыла дерчады: бегеуюл не той тамада къолунда джанджаулукъдан бурулгъан «къамчиси» бла юй тюбюнде айлана келиб, аны къыйыры бла биле-билмез бир къызны билегине тиеди. Сора ол къыз юйню ортасында орналгъан тоханагъа-кюбюрчекге олтурады. Былайда башланады ушакъ, къралла арасы дипломатла сейирсинир эдиле ол таша магъаналы сорулгъан соруулагъа, джууаблары да тахса ачмай, билдирирге излеген джерчиклерин седирете, ариу, джууаш сёзлеге. Адетде, юч соруугъа болгъанды эркинлик, ол себебден, джюреги илешген къыз болса кюбюрчекде, джаш, заманны соза, тойчула бла чам-накъырда эте, соргъанды билирге излеген затларын. Джууабны джаратмаса, къызны тобукъларына тартханды «къамчиси» бла. Ушатханын бегирек ачытханды, кёбюрек къалыр ючюн къызны эсинде деб да айтыучан эдиле. Соруудан «ычхыннган» къыз болады бегеуюл. Ол да джаш сайлайды, ушатханын чакъырады кюбюрчекге, сорууларын сорады, ушатмагъан джууабыны тазири – биягъы «къамчи» джашны имбашына джетеди. Алай эте, талай заман ётеди, анга кёре хапар да келишеди. Бу оюнну джаш тёлюню къазанлаша билиуюнде уллу болгъанды магъанасы, айта, эшите, ангылай билирге бир-бирин юретгенди.
«Шумалакъ» оюн а, сабырлыкъгъа, тёзюмлюкге, чыдамлыкъгъа юретгенди джаш тёлюню. Намысны, сыйны бегитгенди. Ичингде «боранласа» да сезиминги бетингде билдирмезге, халингде кёргюзмезге юретгенди. Къысха айтсакъ, керек джерде кесинги тыяргъа, сёз, къайгъы сюрмезге чыныкъдыргъан оюн. Бу оюнда бегеуюл къолу бла тиймейди, ауузу бла не тюрлю зат да айтыб, санлары бла не тюрлю зат да этиб, тойчуланы кюлдюрюр, сёлешдирир мадарла этгенди. Сёлешген, кюлген не болса да бир затчыгъын (фантик) тазирге бергенди. Сора, джыйылгъан «хазнаны» сюдю тепсетиб, джырлатыб, тюрлю-тюрлю оюнла буюруб, къайтаргъанды иелерине. Сюдю-тёреге тазирге тюшмеген, аллай болмаса, учхара къалгъан айырылгъанды. Оюнну ахыры уа сюдюге ёч – къобузчу, харсчы энчи тартыу согъулады, сюйген тепсеую бла тойну джангыртыргъа сый бериледи.
Дагъыда кёбдю Къарачайны джаш тёлюню джашаугъа хазырлагъан, ишленмекликге юретген оюнлары. Сёз ючюн, «Хан бла бийче», «Джюзюк» неда «Юйдеги» дегенча оюнла. Аланы юслеринден энди джол айтырма, балачыкъ, намаз ууахты джетгенди. Аллаху Тагъала насыблы, саулукълу ёмюр берсин хар балагъа да!

ИЖАЛАНЫ Фатима.