Ол кюн кимден да алгъа аламгъа биринчи чыкъгъан адамны – Юрий Гагаринни – атын сагъынабыз, анга сый беребиз, аны джашау джолундан да хапар айтабыз. Биз барыбыз да аны юсюнден харпарлада ёсгенбиз. Алай болса да, аламгъа джол тюзетир ючюн илмуда джангы затла ачхан, джашауларын, толусу бла кеслерин ол ишге берген керти закий алимлерибизни атларын а эсибизге аз тюшюребиз.
Алайды да, дунияда ракетала бла космос аппаратланы учар джолларын белгилеу джаны бла теория тергеулени чыгъарыб, аланы джерге къонарча этген, физика, математика илмуланы доктору, Эресейни Илмула академиясыны академиги, Ленинчи саугъаны лауреаты, саулай дунияны космонавтикасыны тарихине алтын харифле бла атын джаздыргъан, къарачай-малкъар миллетни махтаулу уланларыны бири Энейланы Магометни джашы Тимур болгъанды. Эней улуну илму хазнасы энчиди эмда тамаллыды, ол аламгъа учууланы теориясы бла практикасына магъаналы юлюш къошханды. 1950-чи джыллада СССР бла капиталист къралланы араларында даула баргъан тохтамай, аны бла байламлы, кърал тамадала ракетала къурашдырыуну бек керекли ишге санагъандыла. Аламгъа иерча ракета къурар умут бла С.Королёв, М.Келдыш, А.Космодемьянский, М.Тихонравов, Г.Таратынова дагъыда башха алимле кюрешгендиле. Ары дери, 1948-чи джыл, Энейланы Тимур «Программное управление ракетой в атмосфере» деген темагъа диплом ишин джазыб джакълагъан эди. Окъутхан устазлары Тимурну терен билимин кёрюб, аны ол университетни Механика илму-излем институтунда аспирантурагъа тежегендиле. Тамам ол заманда белгили академик Мстислав Келдыш Тимурну СССР-ни Илмула академиясыны В.А. Стеклов атлы математика институтунда ишлерге чакъыргъанды. Кандидат диссертациясын Эней улу 1951-чи джыл джетишимли джакълагъанды. Анда кёргюзтюлген механика амалланы болушлукълары бла ракетала чыгъарыугъа чырмау болуб тургъан талай чурумну, уллу алимле кенгешиб, кетергендиле. Татлы тенги, ишчи нёгери Д.Е.Охоцимский бла Эней улу башында сагъынылгъан институтда ишлеген заманларында танышхан эдиле. Ала экиси да М.Келдышха аламгъа учаргъа ракетала хазырлау джаны бла ишлерге кёллениб тургъанларын айтханларында, ол огъурагъанды. Джаш алимлени илмугъа къалай берилгенлерин кёрюб, М.Келдыш аланы биргесине ишге алгъанды. Ол джыл огъуна, Эней улу, тинте кетиб, ракетаны учурууну, джолун ызлауну таб амалын табханды. Артда алимле ол амалны тамалында Джерни джалгъан спутнигин орбитагъа чыгъарыуну программалы управлениесини эм магъаналы тюрлюсюн джарашдыргъандыла. Коллегалары бла бирге ол дагъыда аламны баш къатында учхан джалгъан спутникни эволюциясы бла, аны ызына Джерге къайтарыу бла байламлы тергеулени да мийик дараджада бардыргъанды.
Алимле космос аппаратны джерге къоркъуусуз къондурууну амалларын кёб тюрлю сынаб кёрген эдиле. Алай болса да, Эней улу табхан амал бек келишгенине ишексиз болуб тохтагъандыла. 1953-чю джыл Тимур пилот учууну къоркъуусуз ызына къайтыууну амалыча, космос аппаратны орбитадан баллистикалы халда тюшюрюуню хайырландырыргъа деген оюмун айтханды. Аны тергеулерине кёре, биринчиси, ол аппарат, ауурлугъу чырмау болмазча, тёгерек (капсула) болургъа керек эди. Аны бла чекленмей, ол ракета энишге тюшген сагъатда къаллай бирге къызгъанын да тергегенди. Аны учханыны траекториясын тохташдырыу бла кюрешген космонавтика усталаны къауумуна Эней улу башчылыкъ этгенди. Дагъыда Джерни биринчи джалгъан спутниклери къалай учханларын, мындан къараб, билиб турурча болгъанды. Энейланы Тимур ол аппарат къонаргъа боллукъ джерлени аллындан огъуна билиуню амалын да табыб ачыкълагъанды. Аламгъа 1954-чю джыл арттотур (апрель) айда академик М. В. Келдыш космос тинтиулени джетишимлери сюзюлген тарих магъаналы джыйылыу бардыргъанды. Анда С.П.Королёв, П.Л.Капица, И.А.Тихонравов, А.Ю.Ишлинский, С.Н. Верновча уллу алимле бла кенгешге Келдыш джаш алимлени да чакъыргъанды. Аланы араларында Энейланы Тимур да болгъанды. Анда айтылгъан оюмлагъа таяна, ары дери да талай джылны ичинде баргъан тинтиу тергеуле бла да хайырлана, 1957-чи джыл аууз-герги (октябрь) айны 4-де ала къурагъан ракета аламгъа учханды эмда Джерге да къоркъуусуз къоннганды. Ол дуния магъаналы уллу ишни мийик дараджада бардырылгъаны ючюн Энейланы Тимурну Ленинни ордени бла саугъалагъандыла.
1954-чю джыл «Стрела» деген аты бла тергеучю электрон машина да алай къуралгъанды. «Мерседес» электромеханика калькуляторла да алай. Эней улу эмда аны алим нёгерлери этген тергеулеге кёре, 1960-чы джыл «Спутник-5» космос кемеде аламгъа Белка бла Стрелка итле чыкъгъандыла. Аламда хауа болумну джаны болгъан къалай кёлтюрлюкдю, аны саулугъунда къаллай тюрлениуле болургъа боллукъдула, космос радиацияны хатасы бармыды деген соруулагъа джууаб табыугъа биринчи атлам эди ол. Ол джол учуучу аппарат эки ити бла, джыйырма беш сагъатны ичинде Джерни тёгерегине онджети кере айланыб, сау-саламат къайтханды.
Юрий Гагарин аламгъа учхандан сора уа иш этиб энчи хазырланнган кемеде адам анда турургъа боллугъу, аны джер бла байламлылыгъы сакъланнганы, ызына къайтыб, къоркъуусуз къонарыгъы да этилген ишде кёргюзтюлгенди. Бизни кърал аллай закий алимлерини болушлукълары бла ол ишни биринчи болуб этгенди. Эней улу къурагъан капсула аппарат да космонавтиканы тарихине киргенди. Аны бла 1962-чи джыл Американы космонавтлары да хайырланнгандыла. Артда, 1980-чы джыллада, ала «Шаттл» деген башха космос аппаратла къурагъандыла, алай болса да, ол иш джетишимли болмагъанды. Сора ала да Эней улу Тимурну аппаратларына къайтхандыла. Ала бла бюгюн да хайырланадыла.
Бюгюн аламгъа учуучуланы башламчыларыны атлары сагъынылсала, Сергей Королёв бла бирге Энейланы Тимурну да аты айтылыб келеди.
Къарачай-малкъар миллетни сыйлы уланы, дунияны башына атын айтдыргъан аламны тинтиуге уллу къыйын салгъан алим, закий Энейланы Магометни джашы Тимур 2019-чу джыл ауушханды. Москвада къабырлада асыралгъанды.
БАТЧАЛАНЫ Фатима.
