Джыл сайын арттотур (апрель) айны 12-де Космонавтиканы кюню белгиленеди. Ол байрам 1961-чи джыл, биринчи адам болуб, белгили совет космонавт Юрий Гагарин аламгъа учханы бла байламлыды. Космонавтиканы кюню уа 1962-чи джылдан белгилениб тебрегенди.

Гагаринни аламгъа учханы
Озгъан ёмюрню 60-чы джылларыны ал сюреминде СССР дуния космонавтикада алчы болгъанды. Америка бла СССР-ни араларында «сууукъ къазауат» баргъан кёзюуде, Совет Союз аламда джетишимле этиб, эришиб тургъанды. Алай бла, Совет Союз башхаладан алгъа аламгъа адамны ашыргъанды.
Аламгъа учарыкъ адамланы сайлау 1959-чу джыл башил (январь) айда башланнганды. Биринчи кёзюуде джыллары 35-ге джетмеген 3,5 мингнге джууукъ пилотну кандидатурасына къаралгъанды. Алай болса да, аладан къуру 12-си ахыр кёзюуге дери джетгендиле.
Экзаменледен сора кандидатланы саны 6 болгъанды. Кеме аламгъа учарыны аллы бла уа 3 адам – Юрий Гагарин, Герман Титов, Григорий Нелюбов – къалгъанды. Аланы хар бирине энчи скафандрла этилген эдиле, нек дегенде, биринчи космонавт ким боллугъу белгисиз эди.
Айтыугъа кёре, академик Валентин Глушко КПСС-ни Ара комитетини биринчи секретары Никита Хрущёв бла сёлешгенинден сора, Юрий Гагарин ариу ышаргъаны, чырайы ючюн сайланнганды. Ол сюйюмлю адам этилген ишни бетин чыгъарлыкъгъа саналгъанды. Герман Титовну да Юрий Гагаринни баш дублеру этгендиле – 1961-чи джыл арттотур (апрель) айны 12-де ала «Восток-1» деген космос кеме учарыкъ Байканур космодромгъа баргъандыла.
Гагарин аурукъсуннган-зат этсе, аламгъа Титовну ашырлыкъ эдиле, алай а аны ауушдрургъа керек болмагъанды. Алай бла, 27 джыл болгъан Юрий Гагарин аламны кёрген биринчи адам болгъанды.
Космосха учарыны аллы бла Юрий Гагарин джердешлерине радиообращение джаздыргъан эди. Анда ол, биринчи адам болуб, аламгъа учаргъа теджелгенине къууаннганын, ётхмленнгенин да айтханды.
Алайды да, «Восток-1» космос кеме 1961-чи джыл арттотур айны 12-де эртденбла 9 сагъат бла 7 такъыйкъада (Москвада заман бла) учуб тебрегенди. Ол кёзюуде Юрий Гагарин «Поехали!» деб буйрукъ бергенди. Ол космос кемени кеси джюрютмегенди – «Восток-1» автомат программаны кючю бла учханды. Гагарин космос кемени системаларыны болумларына къарагъанды, радиосвязь бла кёрген затларыны юсюнден билдиргенди.
«Восток-1» Джерни тёгерегине толу айланнганындан сора, Гагарин джерге тюшгенди. Кеме Саратов областда къоннганды. Бютеулей да Гагарин аламда 1 сагъат бла 48 такъыйкъаны тургъанды.
Адамла Юрий Гагаринни аламгъа учханыны юсюнден арттотур айны 12-де 10 сагъат бла 2 такъыйкъада билгендиле. Радио бериулени бардыргъан Юрий Левитан биринчи адам аламда болгъаныны юсюнден билдириу этгенди. Бир кесек замандан Гагаринни хапары саулай дуниягъа белгили болгъанды.

Шохлукъгъа чакъыра
Юрий Гагарин аламгъа учханындан сора да космонавтиканы къоймагъанды. Андан къайтханында анга «СССР-ни Джигити» деген ат берилгенди, кеси да космонавт бёлекни командири болгъанды. Аны бла да къалмай, 1961-чи джыл арттотур айда ол «Миссия мира» деб тыш къраллада джолоучулукъда болгъанды. Гагарин юч джылны ичинде 30 къралда болуб, аланы башчылары бла тюбешгенди, аламдан хапар айтханды.
«Миссия мира» джолоучулукъдан ызына къайтханындан сора Гагарин космонавтланы хазырлагъан аралыкъны тамадасыны орунбасары болгъанды. 1967-чи джыл арттотур айда Гагарин экинчи кере аламгъа учаргъа боллукъ эди – ол космонавт Владимир Комаровну дублеру болгъанды. Алай а космонавтны ауушдурургъа керек болмагъанды. Ол джол Гагарин ёлюмден къалгъанды: 1967-чи джыл арттотур айны 23-де – 24-де космос кеме аламгъа учуб, ызына келе тургъанлай, парашютлары ишлемей къалыб, чарпыгъанды, космонавт Владимир Комаров да ёлгенди.
Юрий Гагарин андан сора бир джылдан – 1968-чи джыл алтотур (март) 27-де – дуниясын ауушдургъанды. 34 джыл болгъан космонавт юрениуле бардырылгъан истребителде чарпыгъанды.

Бу байрамны къуралгъаны
1962-чи джыл арттотур айны 9-да СССР-ни Баш Советини Президиуму джангы кърал байрамны – Космонавтиканы кюнюн – къурауну юсюнден Указгъа къол салгъанды. Ол байрамны арттотур айны 12-де, биринчи адам аламгъа учхан кюнде, белгилерге оноу этилгенди. Космонавтиканы кюню Совет Союз чачылгъанындан сора да белгиленеди.
2011-чи джыл арттотур айны 7-де Бирлешген Миллетлени Организациясы (ООН), дунияны башында джангы космос эра башлана турады дегенни айтыб, кесини кенгешинде арттотур айны 12-син Адам аламгъа учханыны халкъла арасы кюню этиб баямлагъанды.

Космонавтиканы кюнюн белгилеу
Джыл сайын бизни къралда Космонавтиканы кюню кенг белгиленеди. Анга аталыб, джыл сайын Эресейни регионларында тюрлю-тюрлю фестивалла, конференцияла, акцияла дагъыда башха ишле бардырыладыла. Сёз ючюн, 2011-чи джыл къралыбызда Эресейчи космонавтиканы джылы болгъанды. Ол джыл аламгъа учхан «Союз ТМА-21» деген кемеге Юрий Гагаринни аты аталгъан эди. Аны бла бирге биринчи космонавтны аты бла премия да къуралгъан эди.
Биринчи адам аламгъа учханыны 55-джыллыгъына атаб, «Роскосмос» 2016-чы джылны Юрий Гаргаринни джылы этиб баямлагъан эди.
Космонавтиканы кюнюн белгилеуню 2020-чы джыл пандемияны кёзюуюнде да къоймагъандыла. Ол джыл Москвада Космонавтиканы музейинде «Не выходи из космоса» деген онлайн-проект къуралгъан эди.
Быйыл а Юрий Гагарин аламгъа учханына 65 джыл толады. Анга аталыб, Эресейде арттотур айны 6-дан 12-не дери Космосну ыйыгъы баргъанды. Аны баш мураты – къралыбызны космонавтикада джетишимлерин белгили этиу, джаш тёлюню илмугъа кёллендириу, джангы космос технологияланы кёргюзюу. Космосну ыйыгъын Эресейни Правительствосу бла «Роскосмос» деген кърал корпорация къурагъандыла.
Айтыргъа, Космосну ыйыгъыны тамалында бютеу къралда окъуу, илму, маданият ишле, школлада дерсле, В. Терешкова атлы миллет космос аралыкъда билим бериу марафон, Москвада авиация институтда «Команда будущего» деген джаш тёлю форум, «Россия» деген миллет аралыкъда Эресейчи космос форум, концертле дагъыда башха ишле бардырылгъандыла.
Космонавтиканы кюню Къарачай-Черкесияда да кенг белгиленеди.

САЛПАГЪАРЛАНЫ Умар.