«Ленинни байрагъы» газетни джууаблы секретары Ортабайланы Тохтар бир да тынч, огъурлу, фахмулу адам эди. Бусагъатдача болмай, ол джыллада газетни тёрт бетини макетлерин джууаблы секретарь, къолуна карандаш, линейка алыб, кеси сала эди. Информациямы, очеркми, тюз статьямы болады, аланы тизгин санларын санаб, хар бирин бетге алай салыучан эди. Джууаблы секретарны иши ауур эди: бир-бирде макетлени сала, кюню кетиб къалыучан эди. Эртдерек салыб бошаса, журналистле да, этер ишлерин этиб, бош болсала, анда-санда дегенча, Ортабай улуну кабинетине джыйылыб, тюрлю-тюрлю хапарланы башлаучан эдик.

Журналистлени хар бири джашауну игисин да, аманын да кёрген адамла эдиле. Къайсы бирини да хапарына сюйюб тынгылаучан эдим. Артыкъ да бек Ортабай улуну (ол бир да сабыр сёлешген адам эди) хапарларына тынгыларгъа бек сюе эдим. Андан бери, Уллу Аллахды билген, 30 джылдан аслам ётсе да, эки хапарын унутмай турама. Ол эки хапар къагъытха-затха тюшюрюлмегендиле. Биринчи хапары чалкъычы джыйынны тамадасыны юсюнден эди.
Экинчи хапарын айтханында, биз барыбыз да мыдахланыб, Тохтарны тамам кёлюбюз бла джазыкъсыннган эдик. Эки хапаргъа да кесимден къошхан да этиб, бютеу усталыгъымы да салыб, газет окъуучула джаратырча этерге кюрешгенме. Алай эталгъанмамы, эталмагъанмамы, билмейме. Окъуучула билликдиле да, алагъа теджейме. «Кечмеклик тиледи да кетди» деб атагъанма биринчи хапаргъа. «Къулакъ джаныма кесим урдум да...»
деб атагъанма экинчисине.

Къобанланы Махмут.

«Чалкъы эркишини эриди» деб бир айтыу барды. Сабий заманымда ол айтыуну эшитсем, чалкъы эркишини эри къалай боллукъду, деб кеси кесиме соруу берир ючюн къалмай эдим. «Былай нек айтадыла?» – деб, бир кере атамдан соргъанымда: «Мен сеннге ол айтыуну магъанасын сёзле бла ачыкълаб айланыргъа излемейме, – деди атам. – Сеннге оналты джыл толду да? Толду. Сюегинг да кёлтюрюлгенди, къарыучугъунг да барды. Чалкъы тутаргъа заманынг джетгенди. Быйыл джыйын бла чалкъы чалыргъа керексе. Чалыб башласанг, ма ол заманда ол айтыуну магъанасын кесинг ангыларса...»
Джылла оздула. Ол айтыуну да нек айтылгъанын ангыладым: эм ауур ишлени бири кёре эдим чалкъы тутуу. Сагъыш этигиз кесигиз: танг тюгел атхынчы, ёрге туруб, къышлыкъны бир къыйырындан кириб, кюн батхынчы дери керилелгенинги керилиб, чал да бир турчу белинге джетген къалын хансны. Аны да алай чалыргъа керексе: джити джюлгюч адамны башын таза джюлюгенча, тамам джерни къарасын ачыб. Андан сора да, «къайырыб чалгъан», деб да айтыу барды. Аны магъанасын къалай ангыларгъа боллукъду? Сени ызынгдан чалыб келген чалкъычы, онг джанына керилген заманда чалкъыны, джеpгe толусу бла иймей, сёдегей этиб тартса, хансны беш-он сантиметр чакълы мийиклиги чалынмай къалады. Ма ол чалынмай къалгъан ёре хансны юсюне сени ызынгдан келген чалкъычы дюрю салады да къояды. Дырын джыйгъан заманда сенегинг ол чалынмай къалгъан хансха илинеди да, билеклеринги талдырыб къояды.
Джыл сайын дегенча бизни элден он-онеки джаш болуб, джыйын къураб, чалкъы чалыб туруучан эдик. Ортабызда къарыусуз чалгъан джокъ эди: бары да сынамлы чалкъычыла эдиле. Тамадабыз да кесибизден эди. Кючлю чалады да деб, айырмай эдик аны. Къурау ишлеге уста болгъанны, сабыр адамны айырыучан эдик. Кеси да, джылы бла барыбыздан эсе тамада болургъа керек эди. Къалайалай айтсакъ да, тамаданы айтханын этиу бизни миллетде джорукъду. Тамада да, мен кертда тамадама деб, оздуруб иймезге керекди. Джашланы айтханларына да тынгылай турургъа тыйыншлыды ол. Терс, тюз болса да, кесим айтхан деб турса, чалкъычы джашла анга ышанмай башлайдыла. Алай болса уа, иш алгъа бармайды. Аллай «тамадагъа» джашла джашыртын чалдыу сала, эм ахырында аны джыйындан кетерча этиб къоюучандыла. Алай бола тургъанына кечирек юлгю келтирликме. Бусагъатда уа чалкъыгъа къачан чыгъаргъа керекли болгъаныны юсюнден къысхасы бла бир-эки сёз айтайым.
Къышлыкъда къош салырны аллы бла, эки-юч сынамлы чалкъычы биченликге чыгъыб, хансны джетгени бла джетмегенин билирге излеб, аны джер-джеринден джоппу джыртыб алыб, буруб башлайдыла. Алыннган гитче кюлтечик, чалкъычыла бургъан заманда юзюлюб къалса, чалкъыгъа чыгъаргъа заман джетмегенин бил да къой. Юзюлмесе уа ханс бишгенди, аны чалыб башларгъа боллукъду. Джетмеген хансны чалсанг, аны асламысы эриб, тас болуб къалыучанды.
Бизни чалкъычы джыйынны тамадасы кесибизни элден эди. Бир да огъурлу, къайгъырыулу адам эди. Чалыргъа да уста эди. Бизге тамадалыкъ он-онбеш джылны этиб тургъан эди. Быйыл да бизге башчылыкъ эт деб, тилеб кюрешсек да, унамады.
«Джылым джетгенди, сизге зараным болмаса, хайырым тиерик тюлдю. Кесигизге башха тамаданы излегиз», – деди да къойду.
Кесибизни арабызда джыйыннга тамадалыкъ этерге киши да унамады. Тамадалыкъ этерча джашла бар эдиле, алай а ала джууаблылыкъны боюнларына алыргъа излемей эдиле. Кеслери кёрюб тура эдиле да, тамаданы къаллай бир иши болгъанын. Джашла бла бирге чалкъы чалгъан бла къалмай, чабыб-джортуб, аланы къайгъыларын кёрюрге да керек эди. Сёз ючюн, этлери бошалса, элге тюшюб, мюлкню тамадасына тюбеб, ол эркинлик берсе, джайлыкълагъа чыгъыб, къой къошха барыб, тамада къойчу бла келишиб, эти болгъан иги малны алыб келирге керек эди. Чалкъычыланы ишлери ауур иш болгъаны себебли, этсиз бир кюнню да болмай эдиле ала. Къойчу да, иги адам болмаса, эти болгъан малны бермей, бир къарыусуз затны бериб иерге боллукъ эди. Аны бла да келише билирге керек эди джыйын тамада.
Джыл сайын чалыучу джерибизге талай адам чыгъыб, хансны тамам бишиб тургъан заманы болгъанын билгеникде, ол кюн огъуна къош этиб кетген эдик. Хар затыбызны хазыр этгенбиз. Тамада табылгъанлай, арамкъарам эте турмай, чыгъыб кетерикбиз. Бизни тыйыб тургъан тамаданы джокълугъу эди.
Тамада да табылыр, заманыбызны бош ашыра турмайыкъ да, барыб къышлыкъны къыйырындан кирейик деб, барыбыз да бир джерге джыйылыб тургъанлай, бир атлы келиб къатыбызда тохтады. Сау болсун, атдан тюшдю да, барыбыз бла саламлашыб чыкъды. Тыш къарамына кёре, дюрген адам болгъаны эслениб тура эди. Салам бериб бошагъандан сора, соза турмай:
– Джашла, сизни джыйыннга тамада керекди деб эшитгенме,– деди. – Мен болайым тамадагъыз. Айтыб къояма: солуу-зат боллукъ тюлдю. Танг аласы бла ишге киребиз да, кюнортагъа дери чалабыз. Ауузланыб, бир кесек солугъандан сора, чалкъыларыбызны къолгъа алыб, хыршыны къыйырындан киребиз. Алай бла, керилелгенибизча керилиб, кёз байланнган заманнга дери чалыб турлукъбуз. Чалкъыларыгъызны деменгили таблагъаныгъыз бла ингирге дери джетиб къаллыкъсыз. Джаныу этиу эки-юч дюрюден сора боллукъду. Мен айтханны джарата эсегиз, сизге тамада болама. Анга къалай къарайсыз?
Биз бир-бирибизге къарашдыкъ: «Кесине базгъан бу ким болду экен? Муну бир сынаб кёрюрмю эдик», – деб, ачыкъ айтмасакъ да, ичибизден хар бирибиз алай сагъыш этгенча кёрюндю. Арабызда барыбыздан да джылы бла тамада, кеси да бир да уста чалкъычы джёнгерибиз, хар бирибизни къарамы бла аулаб чыкъды да:
– Биз бюгюн къышлыкъгъа чыгъарбыз деб тура эдик да, сен келдинг да, бизни муратыбызны тюрлендирдинг, – деди ышара. – Сен тамада бола эсенг, бол, анга огъайыбыз джокъду. Алай эсе, биз бюгюн къышлыкъгъа чыгъыуну къойдукъ, тамбла сени бла бирге чыгъарбыз. Алай айтханыма къалай къарайса?
– Мен излеген да олду, – деди джангы тамадабыз. – Танг атар-атмаз, мен ма былайгъа келирме. Барыгъыз да джыйылыб туругъуз...
Къол тутушдукъ. Джыйынны джангы тамадасы кетгенинде, аны уллу кёллю болуб сёлешгенине барыбыз да разы болмадыкъ. Хар бирибиз кесибизни онглу чалкъычыгъа санаб тура эдик. «Уллу сёлешме да, уллу къаб» деген айтыу да эсибизге тюшдю. Уллу сёлешгенича ишлерик эсе, къышлыгъыбызны эртдерек чалыб бошарбыз да, юйюбюзге эртдерек джыйылырбыз дегенле да болдула.
Джангы тамада, ол биз джыйылгъан джерге келиб тура эди, саламлашыб джолгъа тебредик. Элибиз бла къышлыкъны арасы алай узакъ тюл эди. Арбаларыбызгъа керекли затланы джюклеб, атланы да ашыкъдырмай, эки сагъат чакълы замандан барлыкъ джерибизге джетдик. Атларыбыз къуру бир джерде къыйналдыла: къышлыгъыбыз ёзенни башында эди. Ол тик джерде арбаланы тебере, атлагъа болушлукъ эте, башына чыкъдыкъ. Километр да баргъан болмаз эдик, къошубузгъа джетдик. Он адам сыйынырча этген эдик къошубузну. Джангы тамада аны кёргенинде, не эсе да, алай къууанмады. «Сиз барыгъыз да бу къошну ичинде турурсуз, мен а кесиме джангы къошчукъ ишлейим», – деб, къатыбызда къабыргъада уллу чегет бар эди, балтасын алыб, терен хансда ызын къоя, ёзен таба тебреди. Кесин ийиб къоймайыкъ деб, талай джаш биргесине барыб, кереклисича бир агъач кесиб, башына чыгъардыкъ. Барын да бир джерге джыйыб, аны кесине энчи къош этиб бердик. Ичибизден шапа айырдыкъ. Къуру шапалыкъ иш бла кюреш, чалкъы чалыугъа къошулма деу тюлдю. Бизни бла бирге чалкъы чалады, кюнорта заманнга эки сагъат къалса, башына бош этебиз да, ол къошха барыб, шапалыкъ бла кюрешеди. Арабызда тюрлю-тюрлю ушхууурланы этиуге бир устабыз бар эди, ол шапабыз болду.
Хар затыбызны джарашдырыб бошагъаныкъда, кюн батаргъа алкъын юч-тёрт сагъат къалгъан болур эди, бош турмайыкъ деб, чалкъыларыбызны имбашларыбызгъа атыб, къышлыкъны къыйырына джетиб тохтадыкъ. Джангы тамадабызны аты Аскербий эди. Биргебизге фляжка бла суусаб алыб баргъан эдик да, агъач гоппанны ичин андан толтуруб, талай сёз айтыб бошагъандан сора, ичди да, къолуна алыб тургъан сауутну хоншусуна узатды. Алай бла, гоппан эм ахырында меннге джетди. Ичинде бир кесек суусаб къалгъан эди да, ичиб, аны бла, иш битди дегенча, джашлагъа къарадым. Мен джашланы арасында джылым бла эм гитче болсам да, сюегим бла аланы барысындан эсе, мийик тюл эсем, алаша тюл эдим. Мен чалкъы тутханлы алты-джети джыл бола эди. Къарыууму не этерге билмей тургъан заманчыгъым эди. Барындан да джылым бла гитче болгъаным себебли, не заманда да мени орнум джыйынны эм артында эди.
Джангы тамадабыз: «Уллу Аллах, игисин бер!» – деб барыбыздан эсе алгъа хыршысын чалыб башлады. Аны чалкъысы да, бизникилеча, онунчу номерли эди. Чалкъыны андан уллусу болмайды. Аны къолгъа кеслерине базгъанла алыучандыла. Керилелгенингча керилиб тартсанг, ханс да къалын, мийик болса, дюрюле уллу бола эдиле, кюн не бек къыздырса да, дженгил кебмей эдиле. Дюрюле гитчеле болсала уа, эртденбла чалгъан хансынг ингирге кебиб къалыучан эди.
«Биринчи кюн кесигизни алай урмагъыз. Урсагъыз къолларыгъыз, санларыгъыз аурурукъдула, талай кюнню ишге джараусуз болуб турлукъсуз» демеди тамада. Тюзю, ол айтмаса да, кесибиз да биле эдик санларыбызны ауруругъун. Алай а эришмеклик деб бир зат барды, ол адамны бир-бирде терс джолгъа салыб къоюучанды.

Ашыгъыб-зат этиб чалыб башламагъанлай, тамада керилиб тартса, чалкъысы аллына атлаб, иги кесек джерни къоратыб башлады. Биз да аныча тартабыз, алай а чалкъыларыбыз алларына иги атламайдыла. Алай бла, тамада, бизни бла бирге тарта, бизден узая тебреди. Ызына-зат къарагъаны джокъду. Андан артха къалыб, бедишлик болабыз деб, бютеу къарыуубузну салыб чалабыз. Алай а джетелмейбиз. Бизден бир он метр чакълы бирни узайгъан болур эди хыршысын бошаб, ышармыш бизни таба къарады. Кёл этергеми излеген эди, огъесе кючюгюзню кёрдюгюзмю дегенлигими эди:
– Ай аман джашла, тирилигиз! – деди бизге.
Биз да дюрюлерибизни аягъына чыкъдыкъ. Юсюбюз суу къылды болгъанды. Аны кёлеги кийгенича къургъакълай турады. «Бу не адам болду бизни былай бедишлик этген?» – деб ичибизден барыбыз да сагъыш этебиз. Сюеги бизден мийик тюл, алай токълугъу да джокъду. Эки-юч дюрю чыгъыб, къошха келгеникде, къол-бет джуугъан заманда санларын кёргеникде, сейир-тамаша болуб къалдыкъ: ала къуру сингирледен къуралгъанча эдиле. Джукъ айтмадыкъ, тынгыладыкъ да къойдукъ.
Ингир ала бола башлагъан эди. Хар бирибиз чалкъыларыбызны эртенблагъа хазырлаб къояргъа керек эдик. Джангы тамада чалкъысыны къатына бармады. Къошха кирди да, бир багъалы къумачха чырмалыб тургъан бир затны чыгъарды. Къумачны тюзетгенинде, бизни чалкъыларыбызгъа ушамагъан джым-жылтыраб тургъан бир чалкъыны къолуна алды да, сабийнича, кесине къысыб, иги кесек заманны анга къараб турду. Биз барыбыз да аны къатына бардыкъ: биз аллай чалкъы ёмюрде да кёрмеген эдик. Бизни чалкъыларыбыздан бир кесек узунуракъ болур эди, джукъа ишленнген къаты чалкъы эди. Кеси да джангыча эди.
– Не чалкъы болду бу? – деб сорду бизни барыбыздан да тамада нёгерибиз.
– Бу Миколай (Николай) чалкъыды, – деб джууаб берди ол, ышара. Башхача айтсам, орус патчах Николайны заманында этилген чалкъыды бу. Атамы атасындан къалгъан затды. Бир да дженгилди. Ауузу тауусула билмейди. Бир кере джаныу этсем, тутхан хыршымы аягъына чыгъыб къалама. Тамбла муну бла чалыб кёрлюкме. Бизни бла кёб ушакъ этмеди да:
– Тамбла танг тюгел атхынчы чалыб башларбыз. Хазыр болуб туругъуз, – деб, къошуна кириб кетди. Кесибизни аяусуз этгенибизге болур эди, санларыбыз ауруб, иги кесек заманны джукълаялмай турдукъ. Биз да джукъугъа сингиб тургъанлайыбызгъа:
– «Туртурдан хапар келсе, джукъудан хайыр къалмаз» деген айтыуну билесиз да? Билесиз. Эрлай кийинигиз да, ызымдан келигиз, – деб, джангы тамадабыз кетди. Он минут озгъан болур эди ол кетгенли. Барсакъ, аллайгъа барайыкъ, биз он джаш эдик, хар бирибизге, иги кесек джерни чалыб, он дюрюню хазыр этиб тура эди. «Бу, сабийлеге этгенча этиб, бизни бедишлик эте башлагъанды», деб кёлюбюзге келди хар бирибизни. Бизни кёлюбюзню ангылагъан болур эди да:
– Джашла, алай да болады, – деди. – Чыртда тартынмагъыз. Энди чалкъыларыбызны, клисаны къонгураууча, таууш этдириб башлайыкъ…
Чалыб башларны аллы бла мен, кишиге да эслетмей, ол хазыр этген дюрюлеге къарадым, ала керти да уллула эдиле.
Билмейме, иш этиб керилибми огъесе керилмейми чалгъан эди, бизден эсе, чалгъан джери кенг эди. Бу былай чала эсе, биз муну ызындан къысха кириб бараллыкъ тюлбюз. Алай эсе, анга тенглик этерге болумубуз джокъду дерге боллукъбуз. «Иш кесин кёргюзюр» дегенлей, алда кюнле бардыла, не хан ёлюр, не эшек ёлюр деген оюмгъа келдим.
Джангы тамада тартыб башлады «миколай» чалкъысын. Къуру мен тюл, кеслерине базыб тургъан чалкъычы джашла артха къалыб башладыла. Барыбыз да бирден керилиб, бирден силдейбиз дюрюлени сол джанына. Ызына-затха къарамайды. Мийик, къалын хансны, балдыргъан къаураланы чалгъанча, тынч чалыб барады. Биз барыбыз да хыршыларыбызны ортасына джетерге, джангы тамада тутхан хыршысыны аягъына джете башлады. Бошагъанында, тёгерегине къараб, бир кесек заманны сюелиб турду. Сора чалкъысын имбашына салды да, бизни къатыбыз бла оза тебреб:
– Ашыкъмай чалыгъыз, – деди. – Мен сизни башында сакълаб турайым...
Аны алай айтханын эшитмегенча этсек да, бу бизни бедишлик этерге тебрегенди деген оюмгъа келдик хар бирибиз. Бир ыйыкъ ётдю. Кюн сайын бизден онглулугъун танытыб турду чалкъы чалыуда. Дырын джыяргъа да бир да уста эди. Джангы тамада кесини къошуна кетгенинде, кече арасы болгъан эди, арысакъ да, джукъу бизни джокъларгъа излемейди.
– Бу бизни былай бедишлик этиб турса, элге хапарыбыз джайыллыкъды, – деди джангы тамаданы ызындан чалыб тургъан Хыйса. – Бир мадар табыб, муну джыйыныбызны къоюб къачарча этерге керекбиз...
Барыбыз да аны айтханын джаратдыкъ да, ол кече огъуна бир ташны, тамада саллыкъ хыршыгъа атыб, башын ханс бла джабдыкъ. Танг аласында чала келиб, аны кёрмей, чалкъысын анга уруб, ауузун халек этер деген оюмгъа келиб. Биягъынлай, биз ёрге тургъунчу, ол къошубузну къатына келиб:
– Джашла, мен кете барайым, эрлай ёрге туругъуз да, ызымдан келигиз, – деб кетди…
Не этерик эдик, кёб да турмагъанлай, ызындан барыб, бирерибиз бирер хыршыгъа кирдик. Кече таш салгъан джерибизни белгилеб кетген эдик: джангы тамада алайгъа джете кетген эди. Энди ол керилиб тартханы бла, чалкъысыны ауузун ташха уруб, бошайды деб тургъанлайыбызгъа, тохтады да, тёгерегине къарады. Биз а чалгъаныбызны тохтатмайбыз. Къарамыбызны уа андан алмайбыз. Чалкъысын бир джары салды да, аллына бир-эки атлам этиб, биз салгъан хансны бир джанына атды да, энгишге бюгюлюб, ташны къолуна алыб, кёкюрегине къысыб:
– Муну мени аллыма атханнга Уллу Аллах узун джашау берсин, – деди. – Джашла мени джетгинчи, мен анга олтуруб, бир кесек солуу алайым, – деб, олтурду да къалды. Бизге ишекли болмасын деб, аны таба къарамадыкъ, чалыб келгенибизни тохтатмадыкъ. Къатына джетгеникде, бизге ышармыш къарады да, биягъы чалкъысын къолуна алыб, керилелгенича бир керилиб, дюрюню чалыныб тургъан джерине атыб ийди. Андан сора да биз анга этмеген хыйлалыкъла къалмагъан эдиле. Бир кере уа, сенекни бутагъын сындырыб, хыршысына чанчыб къойгъан эдик. Аны да, бир джары атыб иймей, ханс бла чырмаб, керза чуругъуну ичине тыгъыб къойгъан эди. Тюрлю-тюрлю хыйлалыкъланы биз этгенибизни билсе да, джукъ айтмай эди. «Мен сизнича кёблеге тюбей келгенме, аланыча, сизни да тынч этерме» дегенча сансыз этиб къоя эди. Джукъ эталмазлыгъыбызны билгеникде, хыйлалыкъла этиуюбюзню къойдукъ. Кюнлени биринде, джангы тамада бизден узайыб кетгенди. Биз да аны ызындан сюркеле бара тургъанлайыбызгъа, мен а эм артда чалыб келеме, дюрюмю онг къыйырында сары чибинлени юйюрюн кёрдюм. Табакъча, бир балауузгъа къонуб, бизни ийисибизни сезген болур эдиле, къанатларын бир ёрге кёлтюре, бир энгишге ие, къозгъалыб тура эдиле. Уллу Аллахды билген, джюзден аслам болур эдиле, балауузну юсюн толусу бла къызартыб тура эдиле. Кеслери да бир да ачыулу болумда эдиле. Талайы атны-затны урсала, ёлтюрюб къоядыла деген хапар да джюрюй эди. Мен алайчыгъын чалмадым. Мен чалсам, ала мени бошарыкъ эдиле. «Бизге да байрам келди» деген айтыу эсиме тюшдю да, чалмайын, тамадагъа къойдум да кетдим. Джашлагъа айтханма алайда бал чибин уя болгъанын. Алайгъа дери, бютеу кючюбюзню салыб, тамаданы ызындан къуууб, ол асыры джунчугъандан, аланы кёрмезча болум къураргъа кереклисин айтдым. Бары да мен айтхан бла хош болдула.
Барыбыз да бирден джангы хыршылагъа кирдик. Бютеу кючюбюзню салыб, тамаданы ызындан чалыб тебредик. «Была хыйлалыкъ этиб, мени сынаргъа излеб, акъырын аны ючюн чалгъан болур эдиле» деб кёлюне келген болур эди, бир да къызыу джюрюшге кирди. Бугъа гапынагъа тюбеб къалыб, аны мюйюзлери бла тёгерекге чачханча, дюрюсюню хансын, джоппу джыймай, чачыб барады. Бал чибин юйюрге джете болур деген заманда биз джюрюшюбюзню сериуюн этдик. Алагъа джууугъуракъ барсакъ, ала бизни да сансыз этиб къоярыкъ тюл эдиле, бошарыкъ эдиле. Джангы тамада уа къызыб келгени бла, сары чибинлени балауузун ханс бла бирге чалыб, тюз кесини сол джанына атды да къойду.

Къайгъы излеген мен болсам да, сары чибинле къозгъалыб, джангы тамаданы башында кёбден кёб джыйыла башлагъанларын эслеб, была анга уллу хата салыргъа башлагъандыла деген акъылгъа кириб, чалгъанымы да къоюб:
– Ай, тамадабыз! Сары бал чибинле сеннге бир уллу хата салыргъа тебрегендиле, чалгъанынгы къой да, къач! – деб къычыралгъанымча бир къычырыб, таб, илгендирген да болур эдим дейме, тёгерекни шошлугъун буздум. Бир зат болубму къалды деген болур эди, дюрюню атыб, сол джанына къарагъанында, тёгерегин сары чибинле басыб тургъанын эслеб, эрлай чалкъысын бир джанына атыб, бизден узакъ болмай мант башла, умурсала, балдыргъан къаурала ёсген джер бар эди да, къолуна ханс джоппуну алыб, кесин къоруулай, мыллыгын ары атды. Дженгил чабхан адамгъа ушай эди да, бир кесекге джетер джерине джетиб, суугъа башы бла секиргенча, къалын, мийик ёсген ёсюмлеге секириб, баууру бла тюшдю. Эки къолу бла кесине орун айырыргъа кюрешиб, чибинледен бугъунду. Чибинле бизни тынчлыгъыбызны бузгъан не болду дегенча, иги кесек заманны аны башында тёгерек бурулуб турдула. Кёрмегенлеринде, къауум-къауум болуб, балауузларына къайтыб, къонуб башладыла. Ачыулу болуб тургъанлары бла бизге да чабмасынла деб, алайдан узагъыракъ джанладыкъ.
Джангы тамадагъа этген аман ишибизге хар бирибиз къыйналыр ючюн къалмадыкъ. Къачыб чирикге кириб, чибинледен джашырылыб къалмаса, керти дуниягъа кетеригине сёз джокъ эди. Ненча чибин аны ургъанын билмей эдик. Джунчумай, башына лагъым таба билгенине сейир-тамаша болуб къалдыкъ. Къайсы бирибиз да алай эталлыкъ тюл эдик: чибинлеге кесибизни бошатдырлыкъ эдик. Бу бош тамада болмады, керти тамада кёре эдим, дедик.
Саумуду огъесе шаумуду деб, чибинле толусу бла алайдан кетгенлеринде, джокълай бардыкъ. Джылы бла барыбыздан да тамада чалкъычы нёгерибиз, чирикни ичине кириб барыб:
– Джаным-кёзюм, джангы тамадабыз! Саумуса? – деб сорду.
– Саума, сау. Санларымы ачымагъан джери джокъду. Артыкъ да бек бетим кюйюб барады, – деб, кючден-бутдан ауазын эшитдирди.
– Чыкъ бери, чибинле кетгендиле, – деди биягъы нёгерибиз.
– Тёгерегигизге иги къарагъыз. Джокъ эселе чыгъайым, – деди да, ынгычхай-ынгычхай, чирикден чыкъды. Бети къызарыб, кёбе башлагъан эди, са-
гъыш-зат эте турмай, эрлай атны арбагъа джегиб, кебген биченни аны ичине тёшеб, джангы тамадабызны джатдырыб, элибизни больницасына алыб келдик. Биз больницагъа джетерге, бети кёбюб, кёзлери да джабыла башлагъан эдиле. Врачха джарашдырыб хапар айтханыкъда:
– Заманында келтирдигиз, ансы чалкъычы нёгеригизни кесигиз къараб тургъанлайыгъызгъа, керти дуниягъа ашырыргъа башлагъан эдигиз, – деди. – Чибин урмагъан джери джокъ эди. Бети кёбген бла къалмай, санлары да кёберикдиле. Бусагъатдан укол этейик. Юч-тёрт кюнню больницада джатаргъа керекди. Къуру укол этдириб, къошха алыб кетсегиз, бир зат болуб къалса, джууаблы сиз боллукъсуз. Сиз этеригизни этдигиз, энди башыгъызгъа бошсуз. Мындан ары аны къайгъысын биз этербиз, – дегенинде, алай бош этдик деб къыйнала, къошха джыйылдыкъ. Бал чибинле балауузларына джыйылыб тура эдиле да, сенек бла кебген биченни алыб келиб аны джандырыб, чибинлени юслерине атдыкъ. Джана тургъан биченни тюбюнден чыкъгъан чибин болмады: бары да къырылыб къалдыла...
Кебген дырынны джыя тургъанлайыбызгъа, тёрт-беш кюн ётген болур эди, кенгден бир атлы кёрюндю. Ары-бери бурулмай, салыб тюз юсюбюзге келиб къалды. Къатыбызгъа джууукъ келиб салам бергинчи, биз аны таныялмадыкъ. Салам бергенинде, ауазындан таныдыкъ. Субай, ариу бети алкъын чёгюб бошамагъан эди. Кёзлери да толусу бла ачылмагъан эдиле. Салам бериб бошагъандан сора:
– Не, джангы тамадагъызны таныялмаймы турасыз? – деб сорду. – «Ойнай-ойнай, кёз чыкъды» дегенлей болду чот. Уллу Аллахны буйругъу алай болур эди. Сиз бир кесек ашыкъгъанлыкъ этдигиз. Мен эки-юч кюнден арагъыздан тамаданы айырыб, джыйыныма кетерик эдим. Ёзенни бирси джанында чалкъы чала тургъан джашланы кёремисиз? Мен аланы тамадаларыма. Ала мени къайтырымы сакълаб турадыла.
Сизни чалкъычы джыйыныгъызны юсюнден кёб ашхы хапар эшитгенме: керти да онглу чалкъычыламысыз, деб сынаргъа келген эдим. Сынадым. Онглу чалкъычыласыз. Сизнича онглу джашла бла мен не ауур ишни да къолгъа аллыкъма. Мен сизге тюз атымы айтмагъан эдим. Керти атым Хасанды. Чалкъы чалыудан конкурслагъа къошулуб, биринчи орунланы алыб тургъанма. Хар биригиз джыйыннга тамадалыкъ этерча болуб турасыз. Кесигизни арагъыздан кимни болса да сайлагъыз да, тамада этигиз. Мен а мында къалгъан затларымы алыб, джыйыныма барайым. Сизге бир кесек къатылыкъ да этген болурма. Аны да игиси болсун деб этгенме. Кечмеклик тилейме сизни барыгъыздан да. Уллу Аллах буюрса, мен сизге тамада болгъанча, сизни хар биригиз да меннге тамадалыкъ этер...
Кесин таныгъаныкъда, бек къууандыкъ. Хасан деген Къарачайда белгили чалкъычыны юсюнден хапарла эшите тургъан эдик. Хар бирибиз аны бла танышыргъа излеб тура эдик да, сары бал чибинлени юслери бла танышдыкъ: алай болмаса, тюз атын да, ким болгъанын да айтмагъанлай, кетиб къаллыкъ эди. Танышдыкъ да, билдик Къарачайда онглу чалкъычыланы бири болгъанын.