Джыл сайын алтотур (март) айны 18-де Кърымны Эресейни къурамына кирген кюню белгиленеди. Ол кюн 12 джылны мындан алда Кърым Республиканы РФ-ны субъекти этиуню юсюнден кесаматха къол салыннган эди. Алай бла, Кърым бла Севастополь, ызларына, Эресейге къайтхандыла.
Украина эмда европачы къралла Кърым бла Севастополь Эресейни къурамына киргенлерин джакъламасала да, ол джорукъну бузады деселе да, джарым айрымканда джашагъанланы кёбюсю референдумда Эресейде джашаргъа излегенлерин билдиргендиле. Кърым бла Севастополну ёсюмюне Украина хазна эс бёлмегенди. Украинада къалабалыкъла башланнганларында, джарым айрымканда да джамагъат-политика болумну чайкъаргъа, орус тилде сёлешгенле бла «къазауат» этерге кюрешиб башлагъанларында, регионну властлары алагъа къаршчы тургъандыла. Алай бла, Кърым Украинаны къурамындан чыгъыб, Эресейге къошулургъа излегенди. Аны бла байламлы кёб иш этилгенди. Тарих бетлеге къарасакъ да, Кърым эртдеден да Эресейники болгъаны белгилиди.
Тарих
Эм биринчи Кърым 989-чу джыл, киевчи гиназ Владимир Святославич Византияны Херсонес шахарын алгъан кёзюуде, болгъанды орус къралны бир кесеги. Андан сора Эресей бла Византия джарашыу кесаматха къол салгъандыла, кюнчыгъыш Кърым бла Тамань джарым айрымканда Тмутаракань патчахлыкъ къуралгъанды. Ол орус къралны къурамына киргенди. XIII-чю ёмюрде ол джерлени Алтын Орда кючлегенди. Алтын Орда чачылгъанындан сора, XV-чи ёмюрде, Кърымда Осман (Тюрк) империиягъа бойсуннган Кърым ханлыкъ къуралгъанды. 1768-чи – 1774-чю джыллада Орус-тюрк къазауатда Эресей хорлагъаны бла Тюрк кърал Къара тенгизни тёгерегине бийлик этгенин къойгъанды. 1783-чю джыл Екатерина II-чи кесини Буйругъу бла Кърымны, Таманны, Къобанны (бюгюннгю Краснодар крайны) онг джагъасын Эресей империягъа къошханды. Бёлек замандан Кърым Таврия губернияны къурамына киргенди. 1783-чю джыл Херсонесни джеринде Севастополь шахар къуралыб тебрегенди. Ол эресейчи Къара тенгиз флотну баш базасы болгъанды.
1920-чы джыллада совет власть бегиб бошагъанындан сора, Кърым РСФСР-ни къурамында автоном республика болгъанды. 1945-чи джыл Кърым АССР-ни орнуна РСФСР-ни къурамында Кърым область къуралгъанды. 1948-чи джыл Севастополь энчи административ-мюлк аралыкъ болгъанды.
Украинаны къурамында
1954-чю джыл КПСС-ни Ара комитетини биринчи секретары Никита Хрущевну оноуу бла Кърым область, РСФСР-ден чыгъарылыб, Украина ССР-ге берилгенди. Совет Союз чачылгъанындан сора, 1991-чи джыл, джарым айрымкан Украинаны къурамында къалгъанды. 1992-чи джылгъа дери Кърым Украинаны автоном республикасы болуб тургъанды. Алай а, ол джыл байрым (февраль) айда автономияны Баш совети Конституция къураб, Кърым Республиканы кеси башына эркин (суверенный) кърал этиб баямлагъанды. Алай болса да, Украинаны власть къуллукъчулары джарым айрымканны суверенитетин джакъларгъа унамагъанды. Ол политика дау талай джылны баргъанды. 1998-чи джыл республикада дагъыда бир Конституция къабыл этилген эди. Анга кёре, регион Украинаны къурамында «Автономная Республика Крым» деген статусну алгъанды. Алай а, автономияда къуру украин тилни кърал тил этиб баямлагъандыла.
1995-чи джыл Севастополь Кърымны къурамындан чыгъарылыб, анга кърал дараджалы энчи статус берилгенди. 1990-чы джыллада Эресей бла Украина Къара тенгиз флотну юлеширге келишгендиле. РФ-ны Къара тенгиз флотуну баш базасы Севастополь болгъанды.
2013-чю джыл абыстол (ноябрь) айда Украинада политика кризис башланады – официал власть къуллукъчула Евросоюз бла ассоциация къурауну юсюнден кесаматха къол салыргъа унамагъандыла. Евроинтеграция джанлы болгъанла къралны Президенти бла Правительствосун къуллукъдан чыгъарыргъа излегендиле. Алай бла, Киевде, Украинаны башха шахарлары бла регионларында да къалабалыкъла башланадыла. Адамланы кёбюсю орус тилни хайырландыргъан Автоном Кърым Республиканы властлары оппозицияны джакъларгъа излемегенлерин билдиргендиле. 2014-чю джыл байрым (февраль) айны 4-де Кърымны Баш советини президиуму джарым айрымканны статусуну юсюнден сормуш бардырыргъа бегим чыгъаргъанды.
2014-чю джыл байрым айны 22-де, Украинада кърал тюрлениуле болуб, власть оппозицияны къолуна тюшгенди. Украинаны Президенти Виктор Янукович къралдан кетерге керек болгъанды. Экинчи кюн, байрым айны 23-де, Украинаны Баш Радасы 2012-чи джыл чыкъгъан «Об основах государственной языковой политики» деген законну къоратханды. Ол закон джамагъатны эм азы бла 10 процентине орус тил ана тил бола эсе, анга регионал дараджа эмда орус тилде сёлеширге эркинлик бере эди. Закон къоратылгъаны бла Украинада адамлагъа орус тилде сёлеширге къоймай башлайдыла, властха келгенле кеслери джаратмагъан СМИ-лени, партияланы, бирлешликлени джабыб, неонацист идеологияны джайыугъа салыннган тыйгъычланы къоратыб тебрегендиле.
Референдумну аллы бла…
2014-чю джыл байрым айны 23-де Кърымны Эресей джанлы болгъан джамагъаты, джангы украиначы Правительствону политикасын джакъларгъа унамай, автоном республиканы Баш советини мекямыны аллында митингге чыкъгъандыла. Митингге къошулгъанла Кърымны Украинаны къурамындан чыгъарын излегендиле. Аллай митингле Севастополда, Керчде, Кърымны башха шахарларында да ётгендиле.
Байрым (февраль) айны 26-да Симферополда Кърымны Парламентини мекямыны къатында Украинаны властларын джакълагъанла бла Эресей джанлы болгъанланы арасында дауур-сюйюр башланнганды. Ол къалабылакъны кёзюуюнде 2 адам ёлгенди, 30-дан аслам адам да джаралы болгъанды. Кърымны Баш Советини иши тохтатылгъанды. Экинчи кюн, адамла чачылыб, Парламент ишин башлагъанында, депутатла Анатолий Могилевну правительствосун отставкагъа ашырыб, Кърымны премьер-министри къуллукъгъа «Русское единство» деген къозгъалыугъа башчылыкъ этген Сергей Аксеновну салгъандыла.
2014-чю джыл байрым айны 27-де автоном республиканы Баш Совети Кърымны статусуну юсюнден референдумну 2014-чю джыл хычаман (май) 25-де бардырыргъа деб бегим алгъанды.
2014-чю джыл алтотур (март) айны 1-де Сергей Аксенов РФ-ны Президенти Владимир Путинден джарым айрымканда къоркъуусузлукъну эмда рахатлыкъны баджарыргъа болушлукъ тилегенди. Кърымда джамагъат-политика болум джангыдан къозгъалгъаны амалтын, референдумну алтотур (март) айны 30-на кёчюргендиле. Севостополну шахар Советини депутатлары киевчи властлагъа бойсунмауну эмда Кърымда референдум бардырыуну джакълауну юсюнден бегимге чёб атхандыла.
Ол кюн огъуна, алтотур айны 1-де, РФ-ны Федерал Джыйлыууну Федерация Совети Эресейни Президентине Украинада джамагъат-политика болум игиленнгинчи эресейчи сауутлу кючлени хайырландырыргъа эркинлик бергенди. Алай а РФ-ны Президенти ол эркинлик бла хайырланмагъанды.
2014-чю джыл алтотур айны 6-да Кърымны Баш Совети Эресейни Президентине республиканы РФ-ны къурамына субъект этиб къошаргъа тилек къагъыт джибергенди. Ол кюн Кърымны властлары референдумну алтотур айны 16-на кёчюрюрге деб бегим чыгъаргъандыла. Севастополь шахарны Совети да Кърымда референдумгъа къошулургъа бегим алгъанды.
Референдум. Кесаматха къол салыу
2014-чю джыл алтотур айны 11-де Автоном Кърым Республика бла Севастополь шахарны кишиге бойсунмагъанларыны (независимость) хакъындан декларациягъа къол салыннганды.
Алтотур (март) айны 16-да Кърымда бардырылгъан референдумда «Вы за воссоединение Крыма с Россией на правах субъекта РФ?» эмда «Вы за восстановление действия Конституции Республики Крым 1992 года и за статус Крыма как части Украины?» деб эки соруу болгъанды. Чёб атыугъа къошулгъанла сорууланы бирин сайларгъа керек эдиле. Бюллетенле юч тилде – орус, украин, кърым татар тилледе – басмаланнган эдиле.
Референдумну эсеблерине кёре, Кърымны Эресейни къурамына къошулуууна Кърымда 96,77 процент (1 233 002 адам), Севастополда да 95,6 процент (262 041 адам) чёб атылгъанды. Республика Украинаны къурамында болурун Кърымда 31 997 адам (2,51 процент), Севастополда 9 250 адам (3,37 процент) джакълагъанды.
Кърымда сайлаулагъа къошулгъанланы саны 83,1 процент, Севастополда 89,5 процент болгъанды. Референдум къалай баргъанына 21 къралдан (Израилден, Италиядан, Франциядан дагъыда башха къралладан) 50-ден аслам адам къарагъанды.
2014-чю джыл алтотур айны 17-де республиканы Баш Совети «О провозглашении Крыма независимым суверенным государством и об особом статусе Севастополя» деген бегимни алгъанды. Ол документде Эресейге Кърымны республика статусда РФ-ны къурамына алыргъа теджелгенди.
Кърымны Кърал Совети джарым айрымканда Украинаны кърал иелигинде тургъан затла республиканы иелигине кёчгенлерини эмда Украинаны 2014-чю джыл байрым (февраль) айны 21-ден сора чыкъгъан законлары Кърымда кючлерин тас этгенлерини юсюнден бегим алгъанды.
Севастополну Парламентини депутатлары да Севастополь Эресейни къурамына энчи субъектча – федерал дараджалы шахарча – киргенини юсюнден бегимни бир аууздан къабыл этгендиле.
2014-чю джыл алтотур (март) айны 17-де РФ-ны Президенти Владимир Путин Кърым Республиканы кишиге бойсунмагъан, эркин кърал болгъанын мюкюл этиуню юсюнден Указгъа къол салгъанды.
Кърым бла Севастополь Эресейни къурамына «О порядке принятия в Российскую Федерацию и образования в её составе нового субъекта Российской Федерации» деген федерал конституцион законну тамалында къошулгъандыла. Ол законнга кёре, РФ-ны къурамына джангы субъект халкъла арасы кесамат этилгенден сора алынады.
2014-чю джыл алтотур (март) айны 18-де РФ-ны Президенти Владимир Путин, Кърымны Министрлерини Советини председатели Сергей Аксёнов, Кърымны Кърал советини председатели Владимир Константинов, Севастополь шахарны башчысы Алексей Чалый Эресейни къурамына джангы субъектле алыуну юсюнден кесаматха къол салгъандыла.
Ол джыл алтотур (март) айны 20-да РФ-ны Кърал Думасы «О принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов – Республики Крым и города федерального значения Севастополя» деген федал конституцион законну къабыл этеди. Алтотур айны 21-де конституцион законну Федерация Совет да къабыл этгенди, ызы бла Президент къол салгъанды. Ол кюн ингирде Москвада, Севастополда, Симферополда къууанч салютла болгъандыла.
Кърымда таймаздан джашаб тургъан Украинаны гражданлары Эресей Федерацияны гражданларына саналгъандыла. Украинаны гражданствосун къояргъа излегенлеге да аллай эркинлик берилгенди. Кърымда юч кърал тил бегитилгенди – орус, украин, кърым татар тилле. 2014-чю джыл арттотур (апрель) айны 11-де Кърым Республиканы Конституциясы къабыл этилгенди.
Байшында айтханыбызча, Кърым бла Севастополь Эресейни къурамына киргенли быйыл 12 джыл болады. Ол заманны ичинде джарым айрымканда кёб ашхы тюрлениуле болгъандыла – джангы джолла, школла, саулукъ сакълау дагъыда башха социал магъаналы учреждениеле ишленнгендиле, эл мюлк, промышленность, туризм дагъыда башха санагъатла ёсюм алгъандыла. Бюгюнлюкде да Кърым бла Севастополь ёсюмню джолунда тири атламла этедиле, хоншу регионла бла къысха байламлылыкъ джюрютедиле…
Алтотур (март) айны 18-де, къуру Кърым бла Севастополда тюл, къралыбызны башха регионларында да джарыкълыкъ ишле бардырыладыла. Айтыргъа, ол кюн Эресейни джер-джеринде байрам халда белгиленеди.
САЛПАГЪАРЛАНЫ Умар.
