Газетибизни мындан алда чыкъгъан номерлеринде бизни миллетде джюрюген шорпаланы талай тюрлюсю бла окъуучуларыбызны шагъырей этген эдик. Энтда бир къауумун теджерге излейбиз. Къартха, джашха, сабийге да ол къайсы бир заманлада да биринчи ушхууур болуб теджелгенлей келеди.

Къакъ эт шорпа. Къакъ этден 240-250 грамм чакълы бирни кесиб алыб неда ушхууур этерча бирни (сыйларыкъ адамларынгы санына кёре эсеблеб), алгъы бурун баргъан сууда талай кере джууаргъа керекди. Андан сора, аны 6-7 литр суу кирген чоюннга салыб, сууну эркин къуюб, отха асаса. Бир къауум адам къайнай тургъан суугъа атыб да биширеди къакъ этни. Алай болса да, къакъ эт туз сингиб, къаты болгъаны себебли, чий суугъа салыб биширсенг, джумушакъ да, татлы да болады. Къайнаб башлагъанлай, отну сериуюн этиб, хаман да кёз джетдире, башына чыкъгъан кёмюгюн да сюзгюч бла аулай турургъа керекди. Ол халда эки сагъат чакълы бирни биширесе. Эт бишди болур деген сагъатда, 200-250 грамм тюб соханны, 400 грамм чакълы гардошну да ариулаб, туураб, чоюннга атыб, дагъыда 30-40 минутну биширирге керекди. Андан сора, чоюнну отун джукълатаса. Шорпаны терен табакълагъа къуюб алагъа да, пурч, гин, сельдирей дегенча ариу ийис этдирген тахта хансладан туураб, хар адам джюреги сюйгенча бир къошаргъа боллукъду. Кими шорпаны айран бла джарашдырыб ичерге сюеди, кими эт бла шорпаны ызындан ичерге излейди. Аны себебли, тепсиге гырджын бла бирге гоппан айранны салыргъа да унутмагъыз.
Мурса шорпа. Мурса шорпаны саулукъгъа хайыры уллуду. Артыкъсыз да бек, хычаман (май) айда, мурса джангы чыкъгъан сагъатда, чапыракъларындан шорпа, хычын, салат дегенча ашарыкъланы этиб тургъандыла миллетибизде. Ол огъай эсенг, мен сабий болуб эсимдеди, къарт анам аллай шорпаны хаман да этиучен эди, къарт атам аны ичерге бек сюйгени ючюн болур эди, ким биледи. Эсиме тюшсе, бюгюн да мурса шорпасыны татыуу ауузума келеди. Артыкъсыз да бек сабий, къарт болгъан арбазда, хант юйде кюн сайын дегенча этилгенлей турургъа керекли ушхууурду ол, дерге боллукъду. Нек дегенде, адамны саулугъуна бек керекли витаминле мурса хансда кёбдюле. Аны юсюнден медицина къуллукъчула да билдирир ючюн къалмайдыла. Алайды да, хар юйдегиде абадан къауум огъай эсенг, джаш адамла да хазырлаяллыкъдыла аны.
Сёз ючюн, чоюннга суу къуюб отха асыб, къайнагъанлай, кереклисича бир туз, пурч (джюрегинг сюйгенча бир), артылгъан тёрт-беш гардошну ууакъ туураб атаса. Гардош бише тебрегенлей, шорпаны чолпу бла булгъай, ары бир гаккыны чагъыб къуяса. Ызы бла джашил соханны, джашил гинни, 20-25 мурса чапыракъны да джуууб, ууакъ туураб къошаса да, бир кере боркъ этдиргенлей, чоюнну тюбюн джукълатаса.
Шорпа сютбашы бла джарашдырылгъаны себебли, тепсиге гырджынны салгъандан сора, терен табакълагъа мурса шорпаны къуюб, къатына да гитче пиялада сют башы салыб, къонакъ тепсинги къураса. Ким да мурса шорпаны бек сюйюб ичерикди.
Былайда бир чертерге излегеним, мурса адамны санына тийгенлей от салгъанча кюйдюрюб тебрегени амалтын, «аны къалай ашаргъа боллукъду сора» дегенлеге тюбегенлей турабыз. Алай болса да, мурсаны чапыракъларын къол къабла кийиб джыйсанг, ол санынга джарсыу салмайды. Сууда джууулгъандан сора уа мурса чапыракъланы адамны къолларын кюйдюрюрча кючлери хазна къалмайды. Аны себебли, миллетибизни дамлы хантларыны бирин – мурса шорпаны – ким да къоркъмай тыйыншлысыча этерге, аны бла эм сыйлы къонагъын сыйларгъа боллукъду.
Къозукъулакъ шорпа. Бу шорпаны тамам мурса шорпаныча хазырлайса. Джангыз сынгар бир башхасы – мурса чапыракъланы орнуна къозукъулакъны къошаса. Бу шорпаны бир къауум айран бла, бир къауум сютбашы бла джарашдырыргъа сюедиле. Аланы къошмай, шорпаны кесин джылылай ичерге излегенле да кёбдюле.
Къобуста шорпа. Бу шорпаны орус миллетде эм баш хантха санайдыла. Алай а, ала кеслерича бир башха тюрлю этедиле аны. Аланы шорпаларындан эсе, бизни миллетде къобуста шорпа татлы болгъанына ишексиз болугъуз. Мен къалай этгеним бла окъуучуларыбызны шагъырей этейим.
Сёз ючюн, 2-3 литр кирген бир чоюнда сууну къайнатыб 3-4 орта гардошну тёртгюл туураб къуяса. Ол бише тургъан заманда, башха сауутну (терен табаны неда бирси чоюнну) отха асыб, 1 уллу къашыкъ къайнагъан сары джауну къыздыраса. Бирер къызыл чюгюндюрню, быхыны, тюб соханны артыб, узунуракъ неда тёртгюлюрек туураб, анга атыб башын джабаса да, отну сериуюн этесе. Къалакъ бла къатышдыра турургъа керекди. Андан сора, ол бир кесекден, бишкекленди деб ангыласанг, бир орта къобустаны алты этиб бир кесегин ууакъ узун туураб къошаса, анга бир къызыл татлы шибижини (болгарский перец) туураб къошаса, бирер атым пурчну, ачы шибижини, тузну да кереклисича башындан себиб, аланы юсюне да эки-юч падраджанны туураб саласа да, чоюнню башын джабыб, отун да сериуюнлей къояса. Алай бла 30-40 минутну биширирге керекди. Анда тахта кёгетлени кеслеринден чыкъгъан суу шорпача болуб, аланы татыулары бир-бирине синге, аламат татыу бере бишеди. Андан сора къошаргъа излеген адам 1 уллу къашыкъ бишген падраджандан (тюкен томатдан) къошаргъа боллукъду. Барысын да хар беш минут сайын агъач къалакъ бла къатышдыра турургъа керекди. Алай бла, 40 минут чакълы бирни аны тюбюне кюйдюрмей неда къууурмай, башында сагъыннганымча, кесини кёгет сууунда биширирге керекди. Андан сора башха чоюнда бишген гардошну шорпасы бла бирге бери къуюб къатышдыраса, башындан 2-3 тиш сарысмакъ да туураргъа боллукъду. Ызы бла тууралгъан джашил гин, гёлендир, сохан къошуб, чоюнну отун джукълатаса. 5-10 минутдан сора, терен табакълагъа къуюб, тепсини джасаргъа боллукъса. Къобуста шорпаны, артыкъсыз да бек бусагъатда, асламысына майонез бла джарашдырыб ичерге бек сюедиле. Алай болса да, мени сартын, бир къашыкъ тузлукъгъа бир къашыкъ сютбашыны къатышдырыб, тузлукъ халда джарашдырыб, андан къошсанг, тамам аламат болады. Аш татлы болсун!

Рубриканы БАТЧАЛАНЫ Фатима бардырады.