Къаллай огъурлу заманда джашайбыз биз! Динибизни тутаргъа, тилибизни, адабиятыбызны, маданиятыбызны айнытыргъа, миллетибизни ашхы адетлерин сакъларгъа, хар бирибиз да, фахмубузгъа, мадарыбызгъа кёре, иш ачыб, джашауубузну сюйгенибизча къураргъа эркинлигибиз барды. Бу хапарны мен джаш тёлюбюзге атайма.

Уллу Аллахны сыйлы ораза айында джашларыбызны, къызларыбызны динибизге берилгенлери, ораза тутханлары, намаз къылгъанлары тамада къауумну бек къууандырады. Алай а XX-чы ёмюрде къралны дин бла байламлы политикасы башха тюрлю эди. Бу хапар да аны юсюнденди.
Озгъан ёмюрде дин тутхан, бир хаталары болмагъан огъурлу адамланы, «намаз этесиз, ораза тутасыз, Къур’ан окъуйсуз» деген сылтаула бла Сибирге, тюрмелеге, лагерлеге ашырыб, азланымы джойдула! Аллай джалгъан дау бла Астемир шимал джанында бек сууукъ джерде лагерге тюшгенди. Ал заманда бу къыяма джерде адам ишлеген огъай, джашау эталмазлыгъын ангылагъанды таулу къарт. Алай а анга анда джашаргъа, ишлерге да тюшдю.
Бу лагерни тутмакъларыны сууукъдан, кийимлери зыккылдан къалтырамагъан заманларын кёрмегенди Астемир. Алай а мийик тауланы арасында ёсген, къатангы сюекли къарт тюрмени къыйын болумларына хорлатмады. Джюрегин бек къыйнагъан а – бу азабха не ючюн тюшгенин ангылаялмагъаны. Лагердегилени арасында Астемирден уллайгъан адам джокъ эди. Мында орус бабасла, чууут раввинле, муслиман афендиле, хаджиле да болгъандыла. Кюн узуну ишлегенден эсе, ишлер джерге баргъан ауур кёрюнеди къарыулары къалмагъан хариб джанлагъа. Бу джазыкъланы бек къарыусузлары, джолда баралмай, къаргъа чёгюб, ёрге туралмай къала эдиле. Бегеуюлле, кеслери, битлери-сиркелери джугъар деб, джийиргениб, алагъа джууукълашмай, юретилген итлени юсдюрюб тургъандыла. Ол итлени юреннгенлери алай болур эди, ёрге къобалмагъан тутмакъланы къабыб, ачытыб, къанын чыгъармай эдиле, хамхотлары бла ары-бери тюртюб, кийиминден созуб, тынгысыз эте эдиле. Алай бла да туралмагъанланы уа бегеуюлле шкок бла «тынчайтыб» къоя эдиле.
Астемирни джюрегин бек къыйнагъан неди десегиз, ол уллу, огъурсуз итле амалсыз, къарыусуз адам бла булгъашханларына, бегеуюлле харх этиб, кюлгенлериди. Алагъа къарагъаны сайын таулу къарт: «Аллахдан аман табыгъыз! Сизни бу гюнахларыгъызны Ол бир заманда да кечмез!» – дегенди. Бёлек замандан кеси да ол халгъа тюшерин къайдан биллик эди?
Былайда бир затны айтмай кетерге джарарыкъ болмаз. Бу лагерде тутмакъла Аллахха къуллукъ этемидиле, динлерини джорукъларын джюрютюрге кюрешемидиле деб къаты къарагъандыла, алай этерге эркинлик да бермегендиле. Алай болса да, Астемир намазын къылгъанлай, фарыз оразасын тутханлай тургъанды, Къур’анны азбар билгенини хайырындан а, ишлей тургъанлай огъуна андан аятла окъугъанды. Былайда намазгъа абдез алгъанын ол къалай букъдуруб тургъанды дерге боллукъ болур. Алай а хар муслиман биледи: къыйын ауругъаннга, зарауатлыкъда, зулмулукъда тургъан инсаннга акъыл бла абдез алыргъа да, намаз къылыргъа да Уллу Аллах эркинлик бергенди. Астемир да Аллахха ол къуллукъланы акъылы бла, бир башха адам сезмезча, туура ишлей тургъан ууахтыда огъуна этгенди. Бир кюн, намаз этиб, тутмакъланы сатырында ишлер джерлерине тебреди. Халы уа осалдан осал бола барады. Бираздан ол, аякъларын алалмай, сюелиб къалды. Джыгъылмады, олтурмады, сюелгенлей турду. Бусагъатдан не боллугъун билиб (итлени бошларла, ызы бла уа ышаннга салырла, ахыр кюнюм джетгенди деб), Ийман Шахадатны ичинден окъуду. Зулмучула къарыуу тауусулгъан адамгъа итлени бошладыла да, аланы «оюнлары-
на» къараб, кюлюрге, безирге хазырландыла. Эки уллу ит чабыб келдиле аны къатына. Сейир-тамаша, бегеуюлле сакълагъанча болмады. Итле, Астемирге джетгенлей, къартны эки джанында чёгюб, башлары бла уа бутларына ышылыб тохтадыла.
Ишни былайлыгъын кёргенинде, тутмакълагъа къараучуладан бири итлени ызына чакъырды да, шкокну къалагъы бла аямай тюйдю. Ахыр сагъатын сакълаб тургъан адамгъа башха, аладан огъурсуз итлени юсдюрдю. Астемир а, неге да хазыр болгъанлай, Къур’ан аятланы окъуйду. Алай а бу итле да, чабыб келиб, къартха тиймей, экиси эки джанына чёкдюле. Бегеуюлле уа, Астемирге къараб: «Святой, святой», – дедиле да, аны ызына, лагерге элтдиле. Ол кюнден башлаб, Астемирни аты «Святой» болду. Тутмакълагъа къараучула (надзирателле) да анга джумушагъыракъ къарай турдула.
Бу халда арадан талай ай ётдю, ол джерледе бек эртде джаз да келди. Ораза арт джыллада джазгъа тюшеди. Мени хапарымы джигити оразаны джетгенине джарсыгъанны къой, къууаннган огъуна этгенди. Ораза инсанны Уллу Аллахха алджаусуз ийнанмакълыгъын ачыкъ кёргюзген фарызладан бириди. Астемирге сарашда азыкъ ашаргъа онгму боллукъ эди. Ишден да къалмай, сарашсыз тутду оразаны. Ингирде да аууз ачар заманы болмады. Экинчи кюнде да ашарыкъсыз иннет этди. Бегеуюлле сездиле бу адамны этгенин – биле эдиле муслиманланы ораза тутуу джорукъларын. Зулмучула огъурлу къартха энтда да бир сынау салдыла: муну чыдамыны чексизлигин, ийманыны теренлигин кёрюрге изледиле. Ала билгендиле Астемирни сау эки кюнню ашсыз-суусуз тургъанын. Тутмакъла ингирде ашагъанларында да бармады. Бу ингирде да къалды огъурлу къарт ушхууурсуз. Кече озуб, танг джарый башлагъанында, къарт уянды, акъылы бла абдез алды да, эртден намаз къылды, сора ичинден тауушсуз былай айтды: «Бисмилляхи-рахмани-рахим! Мен иннет этеме бюгюн эртден намаздан ашхамгъа дери фарыз оразаны, Уллу Аллах, Сени ючюн тутаргъа. Аллаху Акбар! Амин!»
Тутмакъланы ишге сюрюрге чыгъаргъанларында, бегеуюллени бири Астемирни, сатырдан чыгъарыб, къайры эсе да алыб кетди. Кесин ышаннга салыргъа элтгенлерин ангылаб, къартны эсине ораза айда ёлгенле джандетли боладыла деген оюм келди: «Уллу Аллахха шукур болсун, мени уа иннетим да бар», – деб, Къур’ан аятланы окъуй барады кесини къадарына ие болмагъан, зулмулукъну отунда кюе тургъан хатасыз адам.
Бегеуюл Астемирни ёлтюрюрге тюл, сынаргъа элте эди. Ол аны, бир тар камерагъа кийириб, эшикни киритин этиб кетди. Бир кесекден, энди тюш намазны ууахтысы джете болур дегенинде, намаз этди да, Къур’ан аятланы окъуб башлады. Бир заманда эшик ачылды да, босагъада бегеуюл кёрюндю. Къолунда уллу сай табакъ, юсюнде уа тюрлю-тюрлю ашарыкъла: тууралгъан ётмек, бишген тууар эт, ариу кесилген бышлакъ, кружка толу сют – бары да лагерни тамадаларыны столларындан.
Бегеуюл, бир зат да айтмай, табакъны джерге салыб, чыгъыб кетди. Ала Астемирни сау юч кюнню ашсыз-суусуз тургъанын биле эдиле. Аланы муратлары – бу ачдан къыйналыб тургъан адамны аш бла сынаргъа эди. Бегеуюллени бирлери: «Бусагъатда ол ашай турады», – дедиле. Бирсилери: «Огъай, ол иннетин бузарыкъ тюлдю», – деб, ёчешген огъуна этдиле. Бир-эки сагъатдан ала бары да Астемирни камерасына кирдиле да сейир-тамашагъа къалдыла: Астемир олтуруб, эринлерин къымылдата, Сыйлы Къур’анны аятларын айта эди. Бегеуюлле салгъан табакъда ушхууурлагъа чыртда тийилмегенин кёргенлеринде, бек сейир этиб, «святой», «святой» деб, бир аууздан айтыб, чыгъыб кетдиле. Ол кюнден сора Астемирни, лагерни тамадасыны буйругъу бла, ишге да сюрмедиле, ашын-сууун да сарашха ингирден келтириб, ашхамда да джылы ушхууурла бериб тургъан эдиле.
«Святой» деген ат Астемирге къаты джабышды. Ол сёзню магъанасын а таулу къарт тутмакъдан къайтхандан сора билген эди…

Темуккуланы Адил.
Огъары Малкъар эл.