Ишленмеклик – адамлыкъны кюзгюсю

– Амма, акка ишленмеклик адамлыкъны эгиз нёгериди деген эди. Ишленмекликге джаш тёлюню бурун ким, къалай, къайда юретгенди?
– Тюз айтады акка, бала, адамлыкъны кюзгюсюдю ишленмеклик. Адам инсан бютеу джашауун адамлыкъ шартларын, ишленмеклигин ёсдюре, айныта джашаргъа керекди, асыл адам болур ючюн. Алай этмеклик бек къыйын ишди. Ол кюн сайын намысы ючюн нафысы бла къазауат этиб турмаса, джюн чындайны чыгы ычхынса седирегенча, адамлыгъы, ишленмеклиги да тозурарыкъдыла. Баланы гитчеликден юретмесенг, не къадар кёб чыныкъдырмасанг, кереклини санына, къанына сингдирмесенг, сора ол не айыб, не джорукъ билликди? Аны ючюн айтханды нарт къарачайлы: «Балангы бюгюнюнден тамбласын сюй», – деб. Алай демеклик, балангы башына не тюрлю сынау тюшсе да ол джунчумазча, джашауда орун алырча юретирге кереклисин билдиреди. Намыс акъылынга акъыл, билиминге билим, сыйынга сый къошханын сабийге юйдегиде гитчеликден анасыны сютю бла, атасыны къаны бла сингеди. Уллугъа, къартха хурмет эте билирге, кесинден гитчени, онгсузну хатерин кёрюрге, ата-ана къачын, сыйын тутаргъа – барысына балачыкъ, кёргенин къайтара, сёлеширге, джюрюрге юреннгенча, юренеди.
Сабий аякъланнгандан сора, арбазда, тышында джумушха, ишге къатыша башласа, хоншу-тийре, джууукъ-тенг да болушхандыла джаш адамгъа джамагъат джорукълагъа, адеб мардалагъа юренирге. Дагъыда, тийре тойлада кеслеринден уллу джашла, къызла юлгю болгъандыла ишленмекликге юрениуде бу «госук» джетген тёлюге. Уллайгъан къауумча, была да тойгъа кенгден къараучула болгъандыла. Къарачай тойланы джаш тёлюню ишленмеклигин айнытыуда уллу болгъанды магъаналары. Артыкъсыз да тийре тойлада сюрмеленнгенди не джаны бла да джаш адам. Тийре тойлагъа тюрлю-тюрлю атла да атагъандыла (кечеги той, сынам той, къургъакъ той, эсирик той) чурумларына кёре. Бу тойлагъа джууукъ-тенг джыйылгъанды кёбюсюне, сора бир-биринден уллу тартынмай джашау джолну не тюрлю айланчына да хазырланнгандыла. Быллай тойлада джаш тёлю адам къатында, джамагъатда, къайын юйде, хоншулукъда кесин джюрюте, тута, къазанлаша билирге юреннгенди. Къалгъан тойлада уа билимлерин, болумларын кёбчюлюкге кёргюзгендиле. Юрениуню барысын джырлай, тепсей, ойнай этгендиле. Бурун къарачайда юретген затларын эслеб айтхандыла, «ташны ташха ургъанча сёлешеди» дегендиле акъылына келгенни силдеб баргъаннга. Ол айыб иш болгъанды. Тойлада уа артыкъ таб болгъанды «къызым, айтама, келиним эшит» дегенча кёбчюлюкню арасында юретирге, кёргюзюрге. Кёзю болгъан кёрсюн, къулагъы болгъан эшитсин, мадары болгъан юренсин, болуму болгъан кёргюзтсюн – тийре тойла бу джорукъда ётгендиле. Тепсеген кёзюуде санларын ариу тутаргъа, аякъ алышын таб салыргъа юрениб къалмай, тепсеуню «тилине» да юреннгендиле. Тойдан арыб олтурсала – джыр, оюн кёзюу джетгенди. Ол заманда ийнар, джыр айта билмеген джаш, къыз хазна болмагъанды. Джырны, ийнарны юсю бла сезимлерин ачыкъларгъа, ариу билдирирге юреннгендиле. Къызны, джашны атын айтыргъа джарамагъанды, ким болгъанын эл билсе да. Аны ючюн аталгъанды «Акътамакъ», «Кемисхан», «Кёгала» деб джырлагъа. Джырдан сорукъсала, оюнла ойнагъандыла. Энди, барысын табыб къоялмам, кёб тюрлю оюн ойнагъанды джаш тёлю, хар ким да сюйюб ойнаучуланы айтайым: кюбюрчек оюн, юйдеги оюн, хан бла бийче, шумалакъ… Ойнай, чам-накъырда эте, «Кюбюрчек» оюнда джаш-къыз бири биринден билирге излеген хапарларын сорушхандыла. «Абезек» тепсеуде энчи ушакъ эталгъанды джаш тёлю. Джаш сезимлерин айтса да, соруула сорса да къыз сюйсе бергенди джууаб, сюйсе тынгылаб къойгъанды. «Кюбюрчек» оюнда уа «эл ичинде» этерге керек болгъанды къызы, джашы да гынтдылы соруулагъа джууаб. Ол себебден, ким да сёзюн джууаш, тилин ариу этерге, сорууун таб берирге кюрешгенди, джууабы да андан да келишимли, ушагъыулу болургъа, чам, оюн бла сорууну «тюзге ие» билирге керек эди. Ма алай ариу халда, сёз ортада, ачыкъ сёлешмегенлей хапарлашыргъа юреннгенди джаш тёлю. Къарачай тойла бла тойлада оюнланы юсюнден энди джол этербиз ушакъ.

ИЖАЛАНЫ Фатима.