Бу сыйлы Ораза айда хар бирибиз да къолубуздан келгенича Аллахха борчубузну тыйыншлы берирге кюрешебиз. Аны айтханым, ораза тутхан адам танг атхандан ашхамгъа дери суудан, ашдан кесин тыйыб туруб, «аууз ачхан» сагъатда уа тамам эм дамлы, ашхында дженгил эримеген хантланы ашаргъа ёчдю – эт суу бёрекле, мантыла, эт хычынла, къууурулгъан эт, къыйма бла гардошла дегенча дагъыда башхала.

Ала ач болуб тургъан адамны ачлыгъын къандыргъанлыкъгъа, ашхынына игилик келтирмезликлерин, саулугъуна ауур тиериклерин барыбыз да ангыларчабыз. Аны юсюнден бюгюнлюкде дин ахлула, медицина къуллукъчула да айтыр ючюн, эсибизге салыр ючюн къалмайдыла.
Биринчиси, динибизни адетиндеча, «аууз ачхан» заманда алгъы бурун тилек этгенден сора, суу ичиб, ызы бла хурма кёгетледен къабыб, адамланы саулукъларына ауур тиймезлей ушхууурла бла ауузланыб, алай ачаргъа дурусду. Сёз ючюн, шорпа дегенча суулу, дженгил ушхууур ашагъан адамны не ашхынына неда бютеулей саулугъуна джарсыу салынныкъ тюлдю. Алайды да, мен да ол нюзюрде къарачай шорпаны талай тюрлюсю бла бюгюн окъуучуларыбызны шагъырей этерге излейме.
Бизде, къарачай-малкъар миллетде, джюрюй келген шорпаны къаллай тюрлюлерин билесиз? Мен билгенден, сёз ючюн: къарачай шорпа, гардош шорпа, быхы шорпа, гедигин шорпа, гин шорпа, айран шорпа, къудору шорпа, этсиз шорпа, хынкял шорпа, бурчакъ шорпа, этсиз бурчакъ шорпа, мурса шорпа, къозукъулакъ шорпа, къобуста шорпа, къалджа шорпа, эт шорпа, къой эт шорпа, къатыкъ эт джаудан шорпа (малкъар шорпа), тауукъ эт шорпа, къаз эт шорпа, бёдене эт шорпа, ашюгю эт шорпа, кийик эт шорпа, принч эт шорпа, гардош эт шорпа, къакъ эт шорпа, уучу шорпа, къошунда бишген эт шорпа.
Аланы къайсы бирин да этерге, уллу къауумгъа огъай эсенг, джангы джетген къызчыкълагъа да тынчды. Артыкъсыз да бек, къыз сабийи болгъан юйдегиде, юй джумушдан сора да, аны ашарыкъ этерге юретирге кереклиси хакъды.
Къарачай шорпа. Бир къауум адам шорпаны бу тюрлюсюн къой малны этинден, асламысына омурауларындан этиучендиле. Аладан шорпа тамам татлы болады. Аланы джуууб тазалагъандан сора, чоюннга салыб, юсюне сууукъ суу къуюб, отха асылады. Джаш малны эти болса уа, алгъы бурун аны къызгъан табада, сериуюн отда, кесини семизлеринде бишкеклендиргинчи бир къуууруб, юсюне къайнай тургъан сууну къуюб, башын джабыб отха асаса. Ол бир беш-он минутдан къайнаб тебрегенлей, отну сериуюн этерге керекди. Андан сора, къайнай тургъан шорпагъа ариулаб, туурамагъанлай бир-эки соханны (тюб соханны), кереклисича бир туз, къызыл шибижиден бир атым, пурчдан да бир шай къашыкъны джартысы чакълы бир атаса. Беш-он минут чакълы бир къайнагъандан сора, ичинден бишген соханланы чыгъарыб къояргъа керекди. Анга джашил соханны, гинни да ууакъ туураб, чоюнну башындан неда хар къуйгъан табагъынга атаргъа керекди. Къарачай шорпаны этин чоюндан саханнга чыгъарыб, тузлукъну, айранны да тепсиге къатына саласа. Шорпасын, терен аякъгъа неда пиялагъа къуюб, башында сагъыннганыбызча, джашил соханынгинин да къошуб, къатына да агъач чолпу салыб тепсини джасайса. Агъач чолпу дегенлей, ата-бабаларыбызны хар ишлеринде бир акъыллы оюм болмай къалмайды – исси шорпада темир къашыкъ дженгил къызгъаны амалтын, агъач чолпу бла хайырланнгандыла. Аш татлы болсун!
Гардош шорпа. Бу шорпаны бизни миллетде, асламысына къартла бек сюйюб ичедиле. Аны да къалай этилгенин айтыб къояйыкъ. Ол да бек тынч этиледи. Башында айтханыбызча, къарачай шорпагъа гардошну ууакъ тёртгюл туураб, къайнай тургъан чоюннга къуяса да, 5-10 минут чакълы бир замандан тузун-пурчун, шибижисин джюрегинг сюйгенча бир къошаса да, тюбюнде отну джукълатаса. Андан сора, джашил сохан бла гинни да ууакъ туураб, чоюннга къуюб, башын джабыб бир беш минутну тутхандан сора, табакълагъа къуюб тепсинги джасаргъа боллукъса. Ёмюрден бери да къарачай ашарыкълада тепси тамада гырджын болгъаны себебли, аны эм алгъа салыгъыз. Шорпаны джарашдырыргъа айранны, этни нёгери тузлукъну да хазырлаб салыргъа унутмагъыз. Аш татлы болсун!
Шорпаланы къалгъан тюрлюлерини юслеринден газетибизни келир номерлеринде басмалай барлыкъбыз.

Рубриканы БАТЧАЛАНЫ Фатима бардырады.