«Мара» ассоциацияны тамадасы Къочхарланы Джашарбекни тилеги бла газетни архивинден Семенланы Исмаилны юсюнден джазылгъан статьяны къайтарыб беребиз. Анда сёз Джашарбекни къарт атасы Матайны юсюнден барады.

«Ленинни байрагъы» газетни 1988-чи джыл аууз-герги (октябрь) айны 7-де чыкъгъан номеринде «Къарачайны халкъ джырчысы» деген статья басмаланнганды. Ол Семенланы Исмаилны юсюнденди. Анда быллай сёзле бардыла: «Поэт, кече бла тутмакъдан къачыб, Мара ёзенде бугъунады».
Бу сёзлени окъуб, Тёбен Марада джашагъан, ашхы юйдегини ёсдюрген Хапаланы Тауланны джашы Батдал меннге тюбеди, бу хапарны да айтды. ...1942-чи джылны къачында мен, къыйын ауруб, юйюмде джата эдим. Анамы туугъан къарнашы Къочхарланы Матай мени кёре келди. Матай Огъары Мараны огъары джанында, Хушду ёзенде, тирменчи эди.
– Кече бизде къал да, эртденбла барырса, – деб тилейди анам андан.
– Огъай, Гытча, ызыма къайтмай мадарым джокъду. Мени тирменимде «тилчиледен къачыб», бугъунуб тургъан бир огъурлу адам барды. Ол Семенланы Исмаилды. Кече кесин къоюб келгенме тирменде, не болады, не къалады, ол мени къонагъымды, кете барайым, – деб кетеди Матай.
Андан сора къанлы фашистле, ууатылыб, бизден кетедиле. 1943-чю джылны башил (январь) айында областыбыз аладан тазаланады.
Мен къыйын ауруб джатхан кёзюуюмде анамы къарнашыны, мени кёре келиб, анама айтхан хапары эсимде къалыбды. Алай а 1943-чю джыл абыстол (ноябрь) айда бизни кёчюредиле.
Ортадан заман кетеди, Къарачай ызына къайтады. «Ленинни байрагъы» газетни алгъыннгы редактору Къарабашланы Юсюп тутмакъдан келеди. Юсюп мени туугъан къарнашым эди. Юсюп бла мен Къарачай шахарда бара тургъанлай, бизге тюбеб, бир адам аны къучакълайды. Экиси да кёб сёлешедиле. Ол Юсюпге тюбеген адам анга былай айтады:
– Ой, Юсюп, джаным, мен кёлтюралмагъан бир зат барды. Иеси болмагъан хунаны ташларын тонаб, адамла кеслерине хунала, юйле ишлегенча, джырларымы тонаб, бир къауумла кеслериникиле этиб барадыла, – дейди мен танымагъан эркиши.
– Къыйналма, Исмаил, «тюзлюк тюзде къалмайды», тюзлюгюнгю табарса, – деб кёл этеди Юсюп.
– Ол бютеу Къарачайгъа белгили джырчы Семенланы Исмаилды, – дейди Юсюп, ол адамдан айырылгъанлай.
– Нек ахсындынг? – деб сордум. 1942-чи джыл мен ауруб джатыб тургъанлай, анамы къарнашы Матай келиб айтхан хапар эсиме тюшюб, Юсюпге айтдым, ол бек сейирсинди...
...ХапаланыТауланны джашы Батдал бла мен эгеч бла къарнашдан туугъанбыз. Къочхарланы Матай аны ана къарнашыды, мени ата къарнашымды. Батдалны тилеги бла аны айтханын джазыб, редакциягъа джибереме.

* * *
Къарачайда кёблеге белгили болгъандыла Семенланы тукъумларындан сёзге устала. Исмаилны къарт атасы Къалтур «Эмина» деген халкъ джырны этгенди. Къартланы айтханларына кёре, ол мараучу болгъанды. Алгъын заманлада аллай адамла халкъны тышындан чабхан джауладан да къоруулагъандыла.
Минги Тауну ариулугъу сезимлерин уятхан Исмаил джырла этиб башлайды. Ол СССР-ни Джазыучуларыны союзуну члени болады. Анга «Къарачайны халкъ джырчысы» деген сыйлы ат аталады, Урунууну Къызыл Байрагъыны ордени бла саугъаланады. Уллу Ата джурт къазауатны аллы бла Ереваннга барыб, «Давид Сасунский» деген эрмен халкъ эпосну 1000-джыллыгъын белгилеуге аталгъан байрамда къралыбызны халкъ акъынларыны эришиуюнде биринчи орунну алгъанды.
Бизни таулада фахмулу джырчыла эртделеден бери да бола келгендиле.
Алай болса да, Исмаилгъа дери быллай чомарт фахмусу болгъан джырчы тюбемегенди. Аны ючюн айтыла болур, Къобан Минги Таудан, кюн тангдан, къанатлы джыр да Исмаилдан башланады, деб. Аны башхаладан онглулугъу неди? Кеси джашагъан заманны кёзю бла кёрюб, тюз суратлагъанды. Ол поэтни насыбыды. Къарачай халкъны джашауу аны чыгъармаларында кюзгюдеча кёрюнеди. Аны джарыкъ, джылы, сейирлик джырлары джердеги адамланы кёкдеги Кюннге, Айгъа, джулдузлагъа джууукълашдырыб къоядыла. Аны алай болгъанына Исмаилны кёб чыгъармасы шагъатлыкъ этеди.
Адам джерде джаратылса да, аны умутлары, муратлары кёкге учунадыла. Адамны фантазиясыны чеги джокъду. Сюймекликни джылыуу, джарыгъы кёкню, джерни да джарытадыла…
Бир джолда Одердеги Франктфуртха бардым. Алайда 9-чу номерли орта школда джылы халда тюбешиу болду. Школну директору Вольфрид Вернерни тилеги бла мен, Исмаилны «Минги Тауун» джырлаб, тепсеген да этдим. Тылмач къыз Ингирд Глезер мени бла джырлагъан, тепсеген да этди. Алай бла, Минги Тау Кавказны патчахы болгъанча, бу джыр бизни тин хазнабызны къаласы, джарыкъ джулдузу болуб бошагъанды. 1989-чу джылны къачында мен Къыргъызстанны халкъ акъыны Токтогулну 125-джыллыкъ юбилейине чакъырылама. Ол мен ёмюрюмде кёрмеген бир тюрлю бир сейир, мийик дараджада бардырылды. Он кюнню ичинде байрамны бир кюню биринден аламат, сейир-тамаша болуб турду. Аны кёргенимде, мен Семенланы Исмаилны эсиме тюшюрдюм. Билемисиз, Токтогулдан эсе Исмаилны дараджасы мийикди.
Алай болса да, ол Ала-Тауну булбулу эсе, бу Минги Тауну булбулуду. Не келсин, Исмаилны чыгъармалары, кёчюрюлюб, дуниягъа белгили тюлдюле. Къарачайны джашаууну энциклопедиясыды Семенланы Исмаил. Тилибиз тенгиз болгъанын аны чыгъармаларын окъусанг, тынч ангылайса. «Акътамакъны» окъугъунчу, аны автор кеси джырлаб эшитгинчи, мен да биле болурма ана тилими, деб тура эдим. Къаллай уллу хазнады ол. Анда къаллай суратлау кюч барды. Магъанасы да аламатды. Къарачайны тийрелерине, тукъумларына, эллерине характеристика бериледи. Андан озуб, Кавказда джашагъан бизни бла хоншу халкълагъа да алыб барады поэт кесини Акътамагъын. Алада да халкъланы, джерлени шартларын, халилерин, энчи башхалыкъларын терен кёргюзеди. Андан сора ол мёлек кибик Сурахайын да алыб Орта Азиягъа, Меккагъа, дунияны эм мийик тауу Эверестге дери джетеди.

КЪОЧХАРЛАНЫ Аскер.
(«Къарачай» газетни архивинден).