Семенланы Унухну джашы Исмаил туугъанлы алтотур (март) айны 3-де 135 джыл боллукъду. Аны бла байламлы бу статьяны, Джырчыны назмуларындан, зикирлеринден да бирер кесекни басмалайбыз.

«Орусну – Пушкини, Гюрджюню – Руставелиси,
Малкъарны – Кязими, Къарачайны – Сымайылы...»
Совет классик Давид Кугультинов.

Семенланы Унух хаджини джашы Исмаил (Джырчы Сымайыл), СССР-ни Джазыучуларыны къауумчусу, Къарачайны халкъ джырчысы – Ата джуртха, сыйлы анагъа, ёмюрлюк сюймекликге гимнле джазгъан, халкъыны атын 30-чу джыллада бютеу дуниягъа айтдыргъан, саулай Совет Союзну джырчыларыны олимпиадасында (бетден бетге джыр айтыб эришиуледе) хорлагъан, дагъыда айтыр джырлары бошалмагъан, дин «къууурулгъан» заманда динин сатмагъан, зикир-назмула джазгъан, репрессиялада адам бла адамлыкъгъа билек болгъан, ёмюрю мукъминлик бла инсанлыкъгъа къуллукъ этген онглу, керти къарачайлы. Аны аты дуния шайырлыкъны антологиясында сакъланады.
Хар миллетни тарихинде барды аллай инсанлары, миллетни атын айтдыргъан онглу адамлары, джашау, джазыу джоллары халкъы бла бирге эшилген, джарсыулары бир-бирине кюрме тюйюлген – аладыла халкъны бетин чыгъаргъан да, дуниягъа билдирген да. Игитда дейсе, сау миллетге джетген ашхылыкъ да, джарсыу да бир адамны джазыууна, джашаууна бек уллу джюкдю. Алай а, Аллаху Тагъала кишиге кёлтюралмазлыгъын бермейди, сайлагъанларына артыгъыракъ тюшсе да сынаула. Джашлай ёксюз къалгъаны, анасына билек болуб джашагъаны, 20–30-чу джыллада джырчыджазыучу чакъда махтау-сый кёлтюргени, ызы бла джаны саулай элли джылны аты сагъынылмай, бардан джокъ болуб тургъаны … Ол джылланы ичиндеди 1942-чи джыл джалгъан сёз бла гестапочула тутуб, Нарсанагъа тамам бек тюрмелерине элте тургъанлай, Мара башында кеч болуб, мал къошда «ёгюз иерге» керек болгъанлары, алайда конвоирлени бири Джырчыны таныб, джан къоркъууну да биле тургъанлай, немчала джукълагъандан сора, къачаргъа болушханы, тирменчи Къочхарланы Матай да къачхынчыны бугъундургъаны. Насыбха, немчала ауушла къайгъылы болгъандыла, узакъ да бармай джан къайгъылыкъ болуб, къачхандыла. Ол джылланы ичиндеди сюргюнню къыйын джыллары, юйдегисин, таш тирменле этиб, асырагъан кёзюую, сюргюнде да НКВД тынчлыкъ бермегени… Алай а Ашхы Аллах асыл къулун джалгъан сёзден джакълагъанды. Ол джылланы ичиндеди Ата джуртха къайтыб, тёрт санын тюе, «барым батмасын, джогъум чыкъмасын» деб джашагъаны… Сейири неди десенг, бир кере бир кёлкъалды сёз айтмагъаны, бир хыршыланмагъаны. Аллаху Тагъала буюргъан къадарына бой сала, динине, тинине бек бола, билген билимин, фахмусун кишиден аямай джашагъан закий Джырчыбыз!
Семенланы Исмаилны чыгъармачылыкъ ишини магъанасы къарачай-малкъар тилге, адабиятха, санатха тамам уллуду. Бютеу джашауун къаламын къолдан тюшюрмей джашагъан биринчи профессионал шайырыбыз, джырчыбыз. 1940-чы джылгъа дери Джырчы джюзден артыкъ джыр джазыб, 5 китабха автор болуб къошулгъанды СССР-ни Джазыучуларыны къауумуна. Этген ишине кърал тамадала уллу сый бериб, «Урунууну Къызыл Байрагъы» деген орден бла саугъалагъандыла, джазыучуланы съездлерине чакъыргъандыла. Ереванда, Москвада, терен орус тил керекли башха джерде белгили джазыучубуз Орусланы Махамет болгъанды тылмачы. Джырчыны фахмусун сыйлагъан ол кёзюуде кёбле болгъандыла, сёз ючюн, Александр Фадеев, Эфенди Капиев, Сулейман Стальский, Семён Будённый… Кесибизде да кёбле багъалатхандыла, Къаракетланы Исса, Ёртенланы Азрет бла тенглик, шохлукъ тутханды.
Семенланы Исмаилны чыгъармачылыкъ иши халкъыбызны закийлигини, акъылманлыгъыны хазна кюбюрюдю, Дунияла Иеси берген фахмуну накъут-налмаз таджыды, адамлыкъ, инсанлыкъ шартланы кюбюрчегиди, джаш джазыучулагъа шайырлыкъ усталыкъны мектебиди, барыбызгъа тилибизни ариулугъун, теренлигин, байлыгъын кёргюзген дерследиле. Адабият тилибизни тамалын салгъанланы ал сафларындады Джырчы. Семен улу къуру «Минги Тау» джырындан сора джукъ джазмай къойса да, саулай дуниягъа белгили боллукъ эди. Аны макъамына тепсейдиле истемей (лезгинка) бютеу Кавказ да, Эресей да, таб, Парижде тепсеген тойчу да. Джырчы Сымайылгъа дери Минги Таугъа махтау салгъан джырчы болмагъанды, къоркъгъан а этгендиле от къусхан таудан, деб эшите тургъанбыз къартладан. Экинчи гимни – анасына атагъан кюую. Бюгюн кюнде, ата-ана къач, адамлыкъ шартла артха ыхтырылыб, «мен-менлик» бла джаныуар инстинклени сыйлатхан идеологияны заманында, хар инсаннга, кесин адамгъа санагъаннга амалсыз билирге керекли чыгъармады. «Акътамагъы» уа Джырчыны – бютеу джаш адамлагъа бир-бирине илеширге, джюрек сезимлерин айта билирге, ол сюймекликни аяргъа, джакъларгъа юренирге, джюреклеринде ёмюрлюкге тутаргъа талпытхан асыулу джыр – лиро-эпикалы поэма! Зикирлери уа? Нечик терен билими, къаты ийманы, болгъанын ачыкълайдыла ала. Къур’ан аятланы ариу ана тилибизде ангыларгъа, билирге излегеннге саугъадыла. Семен улуну хар джазгъанын макъам бла айтырчады, маулутлада хайырланырчады, белляу джыр этерчады.
Орус миллет «Пушкин наше всё» дегенча, Семенланы Исмаил да бизге алай болгъанына ишек джокъду. Алай а биз керекли дараджасына чыгъаралмайбыз. Тёгерекде, саулай Кавказны къой, кесибизни республикада да Джырчы Сымайылча адамларына къаллай сый бералгъанларына, аланы халкъны эсинде тутар ючюн къаллай джумушла эталгъанларына бир къарагъыз. Белгили къалмукъ джазыучу Давид Кугультинов Семен улуну юсюнден: «Орусну – Пушкини, Гюрджюню – Руставелиси, Малкъарны — Кязими, Къарачайны – Сымайылы... Нечик уллу саугъады санатына, ёхтемликди миллетине Къарачайны», – деб джазады. Алагъа къаллай хурмет, сый бериледи миллетде, къралда, биз да не эталгъаныбызны кесигиз кёресиз. Байрамукъланы Халиматны бир айтханын эсигизге салайыкъ, онглу адамларын сыйлаялмагъан, аланы аллына салыб ызындан тырмашмагъан халкъ алкъын халкъ болуб да бошаялгъан болмаз деб. Бир къауум адам былайда акъылман Халиматыбызны да терслерик болур. Алагъа былай джууаб беририбиз келеди, кесибизни да бир кесекчик джакълай, акъылманыбызны да хакълыгъын оюмлай: сюргюнню онтёрт джылы бизни тин ёзегибизни юзюб, башыбыз къайгъылы этиб, джаныбызны унутуб джашар дыгаласха салгъанды. Не деу терекни да тамырындан къысха кесиб атсанг, анга джетекледен ызына терек болгъан бек къыйынды. Бюгюн да ол кёзюуню ууу болур, кёбюбюз дуния мал бла «джетек» къазауатдан озмай джашайбыз. Ансы халкъыбыз бек айтылгъан, сый бере да, тута да билген халкъ болгъанына тарихибиз шагъатды.
Сёзюбюзге къайта, Семенланы Исмаилны джашау джолуна, чыгъармачылыкъ ишине къарасакъ, Шукур Алхамдулиллях, закий джырчыбызны быллай бир акъыл сёзю, джюрек сезими бизге, окъуучулагъа, сакъланыб джетгени ючюн. Болса да, дуниягъа кесин, бизни да баямлагъан Джырчы Сымайылны бюгюн не джаны бла да аз таныйды окъуучу. Алайлыгъыны чурумлары: кёб заманны басмаланмай тургъаны бла къалмай, чыгъармаларына аныкъыды дерге да болмай тургъаны, кесини, буйрукъгъа бой салыб, адамлыгъы, къысымлылыгъы хорлаб, тамадаланы эшиклерин ачмагъаны, бизни да болумсузлугъубуз… Озгъан ёмюрню
къыркъынчы джылыны аллындан бери къарай саулай да юч кере басмаланнганды Джырчы: джюзджыллыгъына аталыб бир назму китаб «Джырчы Сымаил» деб сайламалары чыкъгъанды (Москва ш., 1992-чи дж.), зикирлерин ноталары бла джарашдырыб къызы «Ас-Алан» журналда басмалагъан эди (2001-чи дж.), эки томлукъ чыгъармаларын («Акътамакъ», «Минги Тау», 2015-чи дж.) Эльбрусоид фондну кючю бла Байрамукъланы Фатима чыгъаргъан эди. Эки томлукъда берилген статьяла, суратла, биз билгенден, басмагъа джангы тюшгени да бар, аз аудиториягъа белгили ишле да бар – хронология этилсе, Семен улуну саулай джашауун кёз аллынга саллыкъдыла: фахмулу джырчы шайырыбызны юйдегиге ата, ата-анагъа бала, тенгнге тенг, халкъына джумушчу, джамагъатына динчи бола билелгенин кёрлюкдю ким да. Къулийланы Къайсын Мечи улуну чыгъармаларын байракъ этиб, кесини фахмусуну кючю бла Кязимни дуниягъа баямлагъанча, Байрамукъланы Фатима да Джырчы Сымайылны джулдузун джангыдан джандыргъан эди. Андан бери джукъ басмаланнганды деб билмейбиз. Кесибизни китаб басмабызда кёзюу джете болмаз. Къарачайда аллай айтыу барды: «Аллаху Тагъала кимге бу дунияны, кимге керти дунияны саугъалагъанды» деб, ин ша Аллах, хаджиле юзюгю закий Къалтурну туудугъуна ол дунияны ашхылыгъын берген болур Сыйлы Аллах.
Семенланы Унух хаджини джашы Исмаил къарачай халкъны белгисиди, Минги Тауча, Къобан сууча, деу Къарчача. Ол себебден, аны атын ёмюрлюкге бегитирлей джумушла керекдиле. Джырчыны атын атаб орамлагъа, мектеблеге, санат мекямлагъа кюнде-кечеде эсде, сёзде турурча этерге тыйыншлыды. Дагъыда бир амалсыз ишибиз, аны фахмусун, ич байлыгъын, назму джигин сакълай, чыгъармаларын орус тилге кёчюрюб, эресейчи окъуучуланы шагъырей этерге керекди. Олсагъатда орус тилни кючю бла фахму ёзегибиз Семенланы Унухну джашы Исмаил бла саулай дуния окъуучу да танышыр. Алай эталсакъ, ин ша Аллах, гюнахсыз болурбуз халкъ Джырчыбызны, халкъны аллында да.

Ижаланы Фатима.