Кёб болмай Нарсана шахарны Ленин атлы проспектинде Къарачайны эмда Шимал Кавказны айтылгъан алими, фахмулу уланы Алийланы Джашууну джашы Умар туугъанлы быйыл 130 джыл болгъаны бла байламлы уллу кёрмюч ачылгъанды.

Нарсанада кёрмюч Байчораланы Мариямны атын джюрютген республикан тарих-маданият эмда табигъат музейни-заповедникни, «Къарачай – алан халкъ» бирлешликни Ара кенгешини, Алийланы тукъумну къайгъырыулары бла къуралгъанды.
Ол ачылгъан кюн алайда бардырылгъан къууанч джыйылыугъа Нарсананы башчысыны биринчи орунбасары Татьяна Серёдкина, шахарны Думасыны башчысыны орунбасары Иван Гордеев, Гитче Къарачай районну башчысыны орунбасары Гыналаны Асиятны башчылыгъы бла ол районну администрациясыны къуллукъчулары, башха районланы, шахарланы келечилери, тарих илмуланы кандидаты Батчаланы Шамиль, Гитче Къарачай районну «Рум къала» аралыгъыны директору Хубийланы Алий, тукъум тамада Алийланы Казим дагъыда башхала къошулгъандыла. Ала бары да, къарачай-малкъар тарих бла маданиятны илму джаны бла эм алгъа тинтиб башлагъанладан бири Алий улу болгъанын черте, аны къыйынына уллу бюсюреу этиб, разылыкъ бла эсгергендиле.
20-чы джыллада, Нарсанада джашагъан кёзюуюнде, билим бериу эмда маданият ишле бла кюрешгенини юсюне Алийланы Умар паркны сакълагъанын эсгериб, шахарчыла анга бютюн да бек разы болгъанларын айта эдиле. Ала айтхандан, ол джыл къыш бек сууукъ болуб, отлукъ джетишмей, шахарчыла паркны тереклерин отуннга кесиб тебрегендиле. Алий улу: «Нарсана Нарсана боллукъ тюлдю парксыз», – дегенни айтыб, алайда терек кесгенлени тыйыб, джууукъ джерледен отун келтиртир джанындан болгъанды. Алай бла, парк бюгюнлюкге дери сакъланнганды. Аны кибик ол бек кёб ашхы иш этгенди. Аны ашхы ишлерин унутмай, нарсаначыла Алексей Ребров атлы орамда ол джашагъан 3-чю номерли юйге мемориал къанга салгъандыла, 1997-чи джыл Алий улуну «Нарсананы сыйлы адамы» деген ат берилген онглу адамланы тизимине къошхандыла.
Къарачайны, Къабартыны, Малкъарны окъуу заведениелерин тауусхан, терен муслиман билим алгъан уланыбыз а керти да билимли, къайгъырыулу адам болгъанды. Умар, революционер, алим, кърал къуллукъчу болуб, терен билимин, уллу фахмусун хайырландыра, миллетине, Джуртуна джарагъанлай тургъанды.
Алийланы Умар къарачай-малкъар тилде биринчи элибле китабны эмда къарачай-малкъар тилни биринчи системалы суратлауун джарашдыргъанды. 1917-чи джылгъы революциядан сора муслиман устазланы профсоюзун къурагъанды. Къарачай-Черкес автоном областны ревкомуну башчысы, Тарихден, экономикадан, тилден эмда адабиятдан Шимал Кавказ илму-тинтиу институтну директору, Тау халкъланы музейини директору болуб да ишлегенди.
1935-чи джыл диссертациясын джакълаб, экономика илмуланы доктору болгъанды. Ол кёзюуде Луначарский атлы Театрал санатны кърал институтунда къарачай-малкъар тилге, Москва кърал университетде да араб тилге окъутханды. Аны бизге эм уллу саугъасы уа илму ишлеридиле.
Алийланы Умар 1921-чи джыл къарачай-малкъар тилге латиница тамаллы алфавит къурагъанды. Закий джердешибиз «Джангы къарачай элиблени», «Орус-къарачай-малкъар сёзлюкню», «Къарачай-малкъар-орус сёзлюкню», «Бирликде — тирилик», «Къарачай-малкъар грамматика» деген дерс китабланы, «Къарачай», «Къара-Халкъ» деген очерклени дагъыда башха чыгъармаланы авторуду.
1937-чи джылда джалгъан (тил этиу бла) терслениу бла тутулгъанды, 1938-чи джыл ёлтюрюлгенди. 1956-чы джыл реабилитация этилгенди. Алай бла, кеси замансызлай ёлюб кетсе да, Алий улуну джашау джолу, джарыкъ джаныб дженгил джукъланнган джулдузгъа ушаб, бюгюн да билимни сайлагъанлагъа энчи сокъмакъ салыргъа болушады.
Алийланы Умарны аты Нарсанада, Черкесскеде, Къарачай шахарда орамлагъа берилгенди. Къарт-Джурт элни школунда анга музей ачылгъанды. Алийланы Умарны аты дагъыда Къарачай-Черкес кърал университетге аталгъанды.
Кёрмючде Алий улуну бу эмда башха джетишимлерин хапарлагъан стендле тизилгендиле. Анга къарагъанла белгили алимибизни джашау джолу бла шагъырей болгъандыла.

БАЙРАМКЪУЛЛАНЫ Зульфия.