Алийланы Чорнаны джашы Солтан ауушханлы быйылны къыркъаууз (сентябрь) айында 10 джыл толлукъду. Он джылны ичинде кёб зат унутулады. Таб, бир къауумла эм джууукъ адамларын да унутуб къоюучандыда. Алийланы Солтанны аты уа ма бюгюн-бюгече да нек унутулмай турады? Сорууума кесим джууаб берейим. Аны мен «Ленинни байрагъы» газетде ишлеб башлагъанымда таныгъан эдим.

Ары дери, кесин танымасам да, ауазы бла таный эдим; ол область радиода диктор болуб ишлей эди да, къарачай тилде бериулени бардыра эди. Бир да ариу ауазы бар эди. Не тюрлю текстни да, джангылмай, къыйналмай, бир да ариу окъуучан эди. Мени кёлюме келген бла, аныча диктор бюгюн-бюгече да джокъду не телевидениеде, не радиода. Анга къарачай «Левитан» дерге боллукъма. Мен айтхан бла ким да хош боллугъуна ишексизме.
«Ленинни байрагъы» газетде ишлеб башлагъанымда, ол а 1973-чю джылны байрым (февраль) айы эди, кабинетге киргеним бла промышленность бёлюмню тамадасы Акъбайланы Азрет:
– Къалай иги этдинг эртдерек ишге келгенинги, – деди. – Кёб турмай Алийланы Солтан келликди редакциягъа, аны бла тюбешиу боллукъду. Танымай эсенг, танырса...
Акъбай улуну айтханын джаратдым да:
– Мен аны эртдеден бери таныргъа излеб тура эдим, – дедим, къууана. – «Къарачай нарт сёзлени» автору къаллай адам эсе да, бир къарайым, – дедим Азретге.
«Къарачай нарт сёзле» деген китабны уа меннге Эски Джёгетейде орта школну сохталары бла тюбеширге баргъанымда саугъагъа берген эдиле. Ишге джарашхынчы дери мен ол китабны, бир кере тюл, талай кере окъуб чыкъгъан эдим. Бир да бек джаратхан эдим. Кесими джазгъанларымда мен ма ол китабда айтылгъан нарт сёзлени хайырландырмай къоймайма. Артыкъ да бек назмуларымда аслам хайырландырыучанма.
Алай бла, мен Алийланы Солтанны редакциягъа келирин ашыгъыб сакълаб турдум. Ол кёзюуде «Ленинни байрагъы» газетни редактору Блимгъотланы Хамидни джашы Мунир эди. Биз барыбыз да редакторну кибинетине киргеникде, Блимгъот улуну къатында бир чырайлы, бетинден нюр тёгюле тургъан бир эркиши олтуруб тура эди. Бизни кёргенинде, иги кесек джылгъа тамада болса да, ол кёзюуде анга 48 джыл болуб тура эди, Мунирден эсе, тири болду да, алгъа ёрге турду. Къол тутхан бла къалмай, барыбызны да къучакълады.
Газетни редактору Блимгъот улу, Алийланы Солтанны тёрге ётдюрюб, кеси да аны къатында олтуруб, джыйылыуну бардырыб башлады. Къысхасы бла Алийланы Солтанны юсюнден хапар айтды да, сёзню анга берди.
Меннге ол заманда тюгел отуз джыл да болмагъан эди. Баш билим алыб келгенден сора мени кёб къууанчлагъа чакъырыучан эдиле. Ма аллай джыйылыулада мен (эки тамада болады) тамадаланы сёлешгенлерине эс ийиб тынгылаучан эдим. Тамадалыкъгъа уа алай бош адамланы салмайдыла, тамам сёзге усталаны салыучандыла. Уста сёлешген тамадаланы алгъышларына-сёлешгенлерине не заманда да сюйюб тынгылаучан эдим. Бир-бирде ала айтхан ариу сёзлени эсимде тута, кёб джерде хайырландырыб да тургъан эдим. Керек джерде бусагъатда да хайырландырама. «Сёз ат багъасыды» деб бош айтмайдыла. Уста сёлеше билгенле джауланы да шохла этиб къоюучандыла. Уста сёлеширге уа Аллах кимге да буюрмагъанды. Уста сёлешиу фахмуну бир тюрлюсюдю. Алай болгъанын мен Алийланы Солтан сёлешиб башлагъанында ангыладым. Нарт айтыуланы да келтире, айтымланы ариу къурай сёлешгенинде, къууанчлада сёлешген-алгъыш айтхан джыйын тамадаланы сёлешгенлери, айлы кече джулдузла мутхуз болгъанча, болдула да къалдыла. Къуру мен тюл, газет ишде уллу сынамлары болгъан журналистле Чотчаланы Магомет, Джаубаланы Хусей, Алийланы Ракай, Акъбайланы Азрет, Байрамкъулланы Маулан, Кёбекланы Билял, Лайпанланы Сейит, Лайпанланы Рашид дагъыда башхала, ауузларын ачыб, тынгылаб тура эдиле. Газетчилеге да, кёб ариу сёз айтды да, эм ахырында:
– Ана тилибиз сакъланныгъы бла сакъланмазлыгъы сизни ишигизге кёре боллукъду, – деди. – Сиз тилни ариулугъун, магъаналыгъын халкъгъа джетдире билсегиз, ана тилибиз – къарачай тилибиз – сакъланныкъды. Белгилисича, тилибиз а бай тилди. Алай болгъанына мен джыйгъан нарт сёзле шагъатлыкъ этедиле. Нарт сёзле бир джылгъа, он джылгъа къуралыб къалмайдыла. Ёмюрлени ичлеринде къураладыла. Алай бла, бир къауум алимле айтханча, къарачай халкъ, джангы къуралгъан халкъ тюлдю, ол буруннгу халкъды. Ма ол затны биз эсге ала джашаргъа керекбиз...
Аллай аламат сёзледен сора ким харс урмай къоярыкъ эди? Барыбыз да, ёрге турдукъ да, харс урдукъ...
Къууанч, бушуу джыйылыу болса да, Алийланы Солтан чакъырылмай къалмай эди. Аны сёлешгенине барыбыз да сюйюб тынгылаучан эдик. Сейири неди десенг, айтхан затында бир ётюрюк джокъ эди. Къоркъмай, буюкъмай, областны тамадалары бармыдыла, джокъмудула, артха-затха сала турмай, ачыкъ айтыучан эди. Ма бюгюн да эсимде турады Къарачай шахардан узакъ болмай, алгъын джыллада алайы аэродром эди, бир тюз джерде аны сёлешгенин. М.Горбачёв къралгъа башчылыкъ этген заман эди. СССР чачыла башлагъан эди. Совет Союзну Коммунист партиясы да, башы эзилген джыланча, бир да къарыусуз болумгъа тюшюб тура эди. Аны джокъгъа санаб къойгъан эдиле Совет Союзну къураб тургъан республикала да. Ма ол кёзюуде, 90-чы джыллада болур эди дейме, Къарачайны Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюлгенине аталыб, ма ол аэродромда джыйылыу болгъан эди. Бир да кёб адам джыйылгъан эди. Къуру къарачайлыла келиб къалмай, башха миллетлени келечилери да келген эдиле. Джыйылыугъа КПСС-ни обкомуну биринчи секретары В. Лесниченко, экинчи секретеры У. Темиров дагъыда башха джууаблы къуллукъчула келген эдиле. Кёбле сёлешген эдиле. Ол сёлешгенлени асламысын эсимде тутмайма. Алийланы Солтанны сёлешгенин а ма бюгюн да унутмай турама. Къагъытха-затха къарамай, сёлешиб башлагъанында, чибин учса эшитилир эди, алайгъа джыйылгъанланы бары шум болуб, Алий улу не айтырыкъды экен деб, къарамларын андан алмай, сюелиб къалгъан эдиле. Ма ол кюн мен ангылагъан эдим Алий улу ким болгъанын. Кёбле кеслерин политика, джамагъат къуллукъчулагъа, ораторлагъа санайдыла. Алийланы Солтанны къатында уа ала джукъ да тюл кёре эдим. Ма керти политик, ма керти джамагъат къуллукъчу, ма керти оратор деб къойгъан эдим мен ол кюн анга. Анычала болуб, къарачай миллет джашарыгъын, джашнарыгъын ангылаб, бек къууаннган эдим. Ол айтханны барын да айтыб чыкъмакълыкъ, кёб заманны алгъан бла къалмай, бир да джууаблыды. Андан бери 30 джылдан аслам заман озгъанды. Ма бу сёзлери уа эсимде бюгюн-бюгече да турадыла.
– Биз, башхача айтсам, совет халкъ, И.Сталиннге халкъны атасы деб тургъанбыз. Алай бизге Сталинни эгетлери айтдыра эдиле. Кесини къралыны халкъын къыргъан халкъны атасы къалай боллукъду? Ол совет халкъны атасы тюл, совет халкъны къырыучусу болгъанды дегенинде, ма алайда джыйылыб тургъан халкъ анга иги кесек заманны харс уруб тургъан эди.
Кесин политикге, джамагъат къуллукъчугъа, ораторгъа санаб тургъанланы бири да айталлыкъ тюл эди алай. Алай айтыр ючюн къуру билим, акъыл керекли болуб къалмай, ёт да керекди. Кесини джашаууна къоркъмай, бир киши да айталлыкъ тюл эди алай. Алий улу а, кесини джашауундан эсе, халкъны сыйын багъалатыб айтхан эди.
Алийланы Солтанны юсюнден мен дагъыда кёб, иги зат айтыргъа боллукъма. Бюгюн мен аны юсюнден къысха хапар айтхан бла къалмай, «Къарачай халкъны нарт сёзлери» деген китабы бла окъуучуланы танышдырыргъа излейме.
Алий улу джашаугъа тири къошулгъан адам болгъанды десем, сен тюз айтмайса деб, меннге бир киши дау салаллыкъ тюлдю. Бютеу джашауун халкъыма джарайым деб, ашыргъанды ол. Солтан 1925-чи джыл Нарсанада туугъанды. Элкъушда джетиджыллыкъ школну джетишимли бошагъандан сора, Микоян-Шахарда рабфакда окъугъанды. Окъугъаны да иги болгъанды. Башха къарачай юйдегилеча, Алийланы юйлери да, кёчгюнчюлюкню сынаб, сюргюнде 14 джыл джашаб, 1957-чи джыл джуртуна къайтханды. Билимим азлыкъ этмесин деб, Иссисууда марксизм-ленинизмни ингирги университетин джетишимли бошагъан эди. Аллах бирер адамгъа бирер фахмуну бериученди. Бир къауумла, Аллах берген фахмуну хайырландыралмай, эслерин башха затлагъа ийиб, джашауда джетишимле эталмай къаладыла. Солтан, акъыл-балыкъ болгъанлай, Аллах берген фахмуну хайырландырыб башлайды: халкъда джюрюген айтыуланы, джырланы, ийнарланы, эл берген джомакъланы, таурухланы, тилбургъучланы, унутулуб баргъан сёзлени джыйыу ишге толу бериледи да, муратына джетеди. Башында айтхан эдим, Совет Союзну джылларында, ол а алтмышынчы джылладан сора болур эди, «Нарт сёзле» деб бир аламат китабны чыгъаргъан эди. Аны бла тохтаб къалмай, ахыр кюнлерине дери мен башында тизген затланы джыйыб тургъанды. Тюзю, аланы барын да джыйыб, китаб этиб чыгъарыргъа излесе да, чыгъаралмай, керти дуниягъа кетген эди. Башында айтханыбызча, ол 2016-чы джыл ауушхан эди.
Солтанны джазгъан затларын китаб этиб чыгъарама деб къарнашы Алийланы Али-Мурат 10 джыл чакълы бир заманны кюрешгенди. Эм ахырында муратына да джетгенди. «Къарачай халкъны нарт сёзлери» деген китаб озгъан джылны ахыр сюреминде басмадан чыкъгъанды. Аны Къарачай-Черкес республикан китаб басма чыгъаргъанды. Китаб уллу китабды. Бир да ариу джарашдырылгъанды. Нарт сёзлени саны 30 мингнге джууукъду. Китабны редколлегиясына Ёзденланы Т., Алийланы А.-М. эмда Хапаланы С. киредиле. Китабха рецензияланы филология илмуланы доктору, профессор Алийланы Т., филология илмуланы доктору, профессор Улакъланы.М. джазгъандыла.
Мени кёлюме келген бла, «Къарачай халкъны нарт сёзлери» деген китабны ким да сюйюб хайырландырлыкъды. Аны окъугъан халкъыбызны сёз байлыгъы учсузкъыйырсыз болгъанын билликди.

Къобанланы Махмут.