Уллу Ата джурт къазауатны, Экинчи дуния къазауатны тарихинде Сталинград уруш эм ачы, эм аскер баш магъаналы кюреш болгъаны ачыкъ белгиленнгенди. Аны юсюнден тёрт джыйырма джылдан аслам заманны ичинде джазылыр ючюн, документли фильмле кёргюзюлюр ючюн къалмагъанды. Сталинград ючюн баргъан къазауатда джанларын берген адамланы саны мингле бла саналады.

Ай медет, ол тизим толусу бла бюгюн да ачыкъланыб бошалмагъанды. Кёблени атлары «тас болгъан» тизимде къалгъандыла. Бусагъатда да бизни тинтиу, излеу ишле бла кюрешген устала, алимле, тарихчиле аланы уруш джолларын излегенлей, тинтгенлей турадыла. Аланы кючлеринден Сталинградда ётгюр сермеше ёлген солдатланы тизимине джангы атла къошула барадыла. Джау бла хатерсиз сермешген къарачайлыла да кёб болгъандыла. Онла бла уланларыбыз ол урушда керти джигитликни юлгюсюн кёргюзгендиле. «Сталинград ючюн» деген медаль джюзле бла уланларыбызгъа берилгендиле. Аллай батыр аскерчилени бири болгъанды Айбазланы Ханафий да. Аны юсюнден хапарны окъуучуларыбызгъа теджерге излейме.
Айбазланы Хаджи-Мырзаны джашы Ханафий 1918-чи джыл алтотур (март) айда Джёгетейде туугъанды. Ол 1935-чи джыл эл школну тауусуб, Ленинчи комсомолну тизимине киргенди. 1938-чи джыл кеси разылыгъы бла Къызыл Аскерге къуллукъ этерге кетгенди. Аскерде, аны тирилигин эслеб, Киевдеги кавалерия училищеге окъургъа джибергендиле. Училищеден сора лейтенант Айбаз улу Белорус аскер округда кавалерия полкну тахса взводуну командири болуб къуллукъ этгенди. 1939-чу джылны аякъ сюреминден башлаб, ол Доваторну корпусунда эскадронну командири болуб тургъанды.
Уллу Ата джурт къазауат башланнганында, джаш командирни эскадрону фашистле бла урушлада уллу джигитлик кёргюзгенди. 1941-чи джыл элия (июль) айда Минск шахарны къатында урушда Ханафий биринчи кере джаралы болады. Ол, Калинин шахарда госпиталдан джаралары да тюгел сау болгъунчу, фронтха къайтханды: Сталинград фронтха тюшгенди. Анда Ханафий айтылгъан генерал В. И. Чуйков башчылыкъ этген 62-чи аскерде батальонну командири болуб къазауат этгенди. Экинчи кере Камышин шахарны къатында баргъан ачы сермешде ауур джаралы болуб, госпиталгъа тюшеди. 1943-чю джыл байрым (февраль) айны 17-де госпиталдан чыгъыб, Ара фронтда генерал П. И. Батов башчылыкъ этген аскерде, батальонну командири болуб, уруш этгенди. Гвардиячы капитан Айбаз улу батальону бла Курск тогъайда урушда да кёргюзгенди джигитлигин. Севок шахарны къатында тёртюнчю кере джаралы болгъанында, Москвада абычарланы саулукъларын бакъгъан госпиталгъа ашыргъандыла.
Ханафий батальону бла 1943-чю джыл эндреуюк (декабрь) айда фашистле бла уруш этиб, Днепр суудан ётген аскерлени ичинде болгъанды. Батальону бла Днепр сууну ары джанында «СС» аскер сакълаб тургъан уллу магъанасы болгъан пунктну алгъандыла. Алайда фашист полкну чачыу-къучуу этиб, бизни аскерлеге джол ачхандыла. Айбаз улу, батальоннга таб башчылыкъ эте билгени ючюн, Къызыл Байракъны ордени бла саугъаланнганды. Ол саугъалау къагъытда аны юсюнден эмда ары дери урушда Ханафийни къаллай джигитлик этгенини юсюнден кескин джазылыбды. Анда ачыкъланнганындан, 1943-чю джыл къыркъар (август) айны 26-чы, 27-чи кюнлеринде Орёл областны эллери ючюн сермешлени биринде капитан Айбаз улу башчылыкъ этген тахса бёлек 150-ге джууукъ фашистни ёлтюргенди, 300-ден аслам немча аскерчи бла абычарны джаралы этгенди, 27 адамны да джесирге алгъанды. Аны бла да къалмай, 37 миллиметрли 4 пушканы, 15 къол пулемётну, 4 станок пулемётну, 8 минала атыучу тобну, 7500 минаны сыйыргъанды.
Ханафийни дагъыда этген джигитлигини юсюнден айтыргъа тыйыншлыды. Ханафий Сталинградда 24-чю аскерни 41-чи полкунда батальонну командири болады. Былайда дагъыда бир кере джаралы болуб, госпиталгъа тюшеди.
Андан къайтхандан сора, ол Курск эмда Орлов шахарланы орта сюремлеринде андан да уллу сермешиулеге къошулады. Былайлада тамбла, бюрсюкюн дегенча уллу сермешиуле боллукъларын хар ким да биледи. Алайлада болгъан шошлукъ бла хайырлана, Ханафий чырпыланы тюблеринде джарашыб, ашыкъмай бинокль бла къараб, душманны бетджанларында болгъан халны сынаб башлайды. Юч темир джол бла талай машина джол бир-бирлерине къошулгъан, кеси иги таныгъан Проспенчик элни къол аязындача кёрюб, ашыкъмай тынгылы сынаб кюрешеди. Немчаланы аскер бёлеклеринде тынч кёллюлюк, сансызлыкъ, таб, сакъсызлыкъ да болгъанын ачыкъ кёреди. Узун джайгъы кюнлени къалай ашырыргъа билмей, эрикген немчала аууз къобузланы согъуб безийдиле, джаншайдыла. Ол билген немча ротала кюн сайын эртденбла алты сагъатда амалы болмагъанча, бири бетджандан кетиб, башхасы аны орнуна келиб, бир-бирлерин ауушдуруб тургъанларын дагъыда башха кёрген затларын барыб, полкну командирине айтады. Бир кюн полкну командири Красношапко Ханафийни чакъыртады. Келсе, штабда Кюнбатыш фронтха буйрукъ бериучю аскер башчы К. К. Рокоссовский, дивизияны командири генерал П. И. Батов олтуруб тура. Полкну командири Ханафийге айланыб: «Меннге айтханынгы джангыдан къайтарыб бир айт», – дейди. Ол кёзю бла кёрген затларыны хапарын толусу бла айтыргъа кюрешеди. Генерал К. К. Рокоссовский: «Сермешиуге иги хазырланыгъыз да, хар нени тыйыншлысыча къураб, джауну тоб кючлери къалайлада орналгъанларын билирге кюрешигиз. Андан сора кесинги батальонунг бла чабыуул этиб кёр. Эсле, кесинги артыкъ бек отха атма. Сермешиулени уллусу алкъын алдады», – дейди. Бир кюн эртденбла беш сагъатда Айбаз улу минг чакълы аскерчиси бла буйрукъну толтурургъа хазырланады. Терен хансда батальон сюркелиб, тохтаусуз алгъа барады. Чыгъанакълы, темир чыбыкъла тартылгъан тыйгъычланы къыптыла бла кеседиле. Тамам 6 сагъатда, фашист взводла бла ротала бир-бирлерини бетджанларын ауушдуруб башлагъан кёзюучюкде, юрюлюб чабыуулну башлайдыла. Эсде-бусда болмай тургъан чабыуул немчаланы джунчутады. Джигит аскерчиле Ханафийни башчылыгъы бла фашистлени ууатыб, 50 аскерчилерин да джесирге аладыла. Кёб турмай, Ханафийни батальонуна болушлукъгъа дагъыда эки батальон джетеди. Алай бла, темир эмда машина джолла бир-бирлерине къошулгъан джерде Проспенчик эл толу азатланды.
Батальонну джигитлик этгени К. К. Рокоссовскийге джетеди. Ол, СССР-ни Баш Советини Президиумуну атындан Айбазланы Ханафийни Къызыл Байракъны ордени бла саугъалайды. Андан сора бара тургъан урушланы биринде ол дагъыда джаралы болады. 1943-чю джыл абыстол (ноябрь) айдан 1944-чю джыл байрым (февраль) айгъа дери Москвада госпиталда джараларын багъыб кюрешгенди. Къарыу джыя башлагъанлай, Ханафий фронтха ашыгъады. Ол Белоруссияда Сож сууну къатында уруш эте тургъан аскер бёлегине къайтады. Айбаз улуну халиси алай эди: къара кючге ышанмай, хар аскерчисин керексиз аджалдан сакъларгъа кюреше эди. Акъыл, оюм бла, тахса ишлени деменгили бардырыу бла уруш этдиргенди. Анга шагъатлыкъ этген бир юлгюню айтайым.
Бир джолда, джангы чабыуулну башлардан алгъа, быллай болум ачыкъ болду: тахсачыла аны батальонуна къаршчы бетджанда джауну 6 быргъылы миномётлары болгъан дивизиону орунлашханын билдиле. Ала хар минут сайын 600 минаны джутдурургъа боллукъларын да ачыкъладыла.
Батальонну кюндюз чабыуул этдирсе, джолу болмазлыгъын ангылаб, джумушну кечеге къойдула. Алай бла, капитанны батальону къарангыда, ташатын барыб, джау бетджанны къурутду. Саулай немча полкну быргъы минометларына ие болду. Ол сейир оюмлулугъу, таукеллиги ючюн, Айбаз улу Ата джурт къазауатны II-чи дараджалы орденине тыйыншлы болгъанды.
Ханафий, къазауатда этген джигитлиги ючюн, дагъыда талай аскер саугъагъа ие болгъанды – Ата джурт къазауатны II-чи, I-чи дараджалы орденлери бла, «Сталинградны къоруулагъаны ючюн», «Ата джурт къазауатда Германияны Хорлагъаны ючюн» эмда башха медалла бла саугъаланнганды.
Ата джурт къазауат бошалгъандан сора, Айбазланы Ханафийни аскер къуллукъдан башына бош этиб, адамлары болгъан узакъ джуртлагъа – Орта Азиягъа – ашыргъандыла. Ол анда сюргюнню къыйынлыгъын халкъы бла тенг сынаб, ызына, тау джуртуна, къайтханды.
Къарачайгъа къайтханында Ханафий партияны райкомуну бёлюмюню тамадасы, колхозну председателини орунбасары болуб ишлегенди, Ич ишлени область управлениесинде ишлегенди. Оюмлулукъ, сагъыш этиб ишлеу хар къуру да аны нёгери болгъанлай тургъанды. Къайда ишлесе да, тюзлюкню джолундан таймагъан адам болгъанды. Кърал къуллукълада махтаулу болуб тургъанды. Къазауатны отлу джолларында урушлада алгъан джаралары инджитгенлей турсала да, Ханафий кёб джылланы Ата джуртха халал къуллукъ этгенди. Солургъа чыкъгъанында да, Ханафий джаш тёлюню туугъан джуртну сюерге, керек сагъатда ёрге туруб джакъларгъа, ариу халиге, патриотизмге юретгенлей, кеси да джамагъат ишлеге тири къошулгъанлай тургъанды. Уллу Ата джурт къазауатны отлу джолларын сый бла ётген Айбазланы Хаджи-Мырзаны джашы Ханафий адамларыны къолунда 1990-чы джыл ауушханды, джандетли болсун.
Сталинград ючюн ёлген мингле бла саналгъан совет солдатланы сыйларына аталыб салыннган мийик эсгертмеге адамла келгенлей, джигитлеге сый бергенлей турадыла.
БАТЧАЛАНЫ Фатима.