Къыз сабийни тойгъа биринчи къошулгъаны

– Амма, бурун къыз сабийни акъыл-балыкъ дараджагъа чыкъгъанын къалай билдиргендиле? Джашау турмушундан бир хапар айт.
– Айхай да, айтайым, бала, билгеними, эшитгеними айтайым. Къарачай къыз сабийни, чын сауутну аягъанча, эслеб, эркелетиб, багъалатыб ёсдюргенди. Ауур ишлетген къой, ауур сёз да эшитдирмегендиле. Саулугъуна заран болады деб къоркъгъандан не тюрлю да аягъандыла къызчыкъны. Болса да, къарачай тиширыу «олтурса бийче, турса бий» болалгъанды, не тюрлю джумушха да таукел узалгъанды, баджаргъан да этгенди. Джигерлик, джигитлик бизни къаныбызда барды, анга мисалла да келтириб артда бир хапарларбыз, бюгюн а къыз сабийни акъыл-балыкъ болгъанын билдире, джетген къызланы тизимине къалай къошханды закий халкъым, бир тынгылачы!
Бир 16-17 джыл болургъа къызчыкъны шериятха къошулур заманы джетишгенди деб, биринчи кере тойгъа чыгъаргъандыла. Ол тойгъа тикген чепкен, джаулукъ, тюйме, кямар, алтын, кюмюш – хар не тюрлю джетген къызгъа тыйыншлы кийим, чюпюрек-зат бла (хар ким къарыууна кёре) джасандырыб, къызчыкъны «тойгъа къошхан адет» этгендиле.
Адетни ич магъанасы: бу юйюрде, тукъумда, тийреде джетген къыз барды, аны келин этерге боллукъду деб, былай ариу халда джамагъатха билдиргендиле.
Адети: къызчыкъны тойгъа къошулгъанына энчи тийре той джыйылгъанды. Ол тойгъа башха тийреледен къонакъ джашла да келирге болгъанды, аны бу тийреде джууугъу-тенги болса. Джаш-къуш тепсей, ойнай келиб, къууанч бет алгъандан сора, арбаз джыйылгъан джамагъатха тойгъа джангы къошулгъан къызчыкъны къарт атасыны аты бла баямлайды. Юйню келини той ортагъа «огъары аякъны» салыб, къызчыкъны анга сюейдиле. «Огъары аякъны» сеннге ангылатыргъа, бусагъатда «сабо» деб бир къалын олтанлы (платформала) аякъ кийимле киедиле къызла, алагъа ушаш болгъанды ол зат. Къарыуу джетген кюмюш неда башха темирден омакъла бла джасагъандыла, ол юйюрде, тийреде бирден бирге къала, тойгъа кёб къызны къошханды. «Огъары аякъны» магъанасы тойгъа къошулгъан къызчыкъны кёлюн кёлтюргенден сора да, къарагъан джамагъат да иги кёралырча этгени болур.
Адетдеча, къызчыкъ юйню ортасында «огъары аякъны» юсюнде сюелибди, джаш-къыз тёгерекде тизилибдиле, къобузчу, харсчы хазырдыла, энди бегеуул чыгъады ортагъа баш джумушну баджарыргъа. Сёз ючюн, «Боташланы Унухну уланындан туугъан ариу сёзлю, къара кёзлю Байдыматыбыз бюгюн биринчи кере тойгъа къошулады» деб, джыйылгъан джамагъатха къызчыкъны танытады. Тёрт джанындан алгъышла, тилекле «къуюладыла», къобузчу эм ариу тартыуун согъады, бу кёзюуде, той тамада къызчыкъны ол «аякъладан» тюшюрюб, аны биринчи тепсеуюн тепсейдиле. Намысны хар неден да баш кёрген халкъым, былай джарыкъ, къууанчлы башлатханды джаш къызчыкъгъа уллу джашау джолун.
– Амма, нечик ариу, сыйлы адет эди тойгъа джангы къошулгъан адетибиз, мен джаратдым. «Тойгъа барсанг адебинги джокълай бар» деген нарт сёз эсиме тюшдю.

ИЖАЛАНЫ Фатима.