1911-чи джыл башил айны 31-де Огъары Тебердиде Байчораланы Ожайны тийресинде Алийланы Баблашха джаш тууады, атына Умар атайдыла. Баблашны атасы эртде ауушханы себебли, аны бир джыл болгъан сагъатындан башлаб, Байчораланы Ожай асырагъанды. Умар туугъандан сора къайтханды Баблаш юйюне, курорт Тебердиге.

Умар туугъан сагъатда Баблашха 57 джыл болгъанды. Андан сора да тёрт джаш бла бир къыз туугъанды бу юйдегиде.
Не келсин, уллу юйдегини анасы Боташланы Хабий ауушады. Олсагъатда юйюр тамадагъа – Умаргъа – 11 джыл бола эди. Аналарыны ызындан бир къызчыкъ бла бир джашчыкъ, дагъыда бираздан бир джашчыкъ да ауушадыла. Аны юсюне да, аналары дуниясын ауушдургъан джыл, Совет власть Баблашны рысхысын сыйырыб, кесин, джашчыкъларын да «лишон» этеди. Алай эсе уа, «байла», «кулакла» бедишге саналгъан кёзюуле келедиле, сабийлеге окъуу джол джабылады.
Алай болса да, фахму кесине джол ачмай къоймайды. Алийланы Умар Теберди школну айырмагъа бошайды. Ревкомну башчысы (кеси тебердичи) Байкъулланы Исмаил джашчыкъгъа Баталпашинскеде устазлыкъ училищеде окъургъа эркинлик береди.
1924-чю джыл 13 джыл болгъан Умар, керекли документлерин да джыйыб, чабырларына джангы чалыннган хансны тёшеб, джаяу Баталпашинскеге атланады, джетген да этеди, тенгле да къурайды. Алайда биринчи кере суратха да тюшеди. Ол суратчыгъы къызында, Алийланы Светланада, сакъланыб тургъанды…
Ма алай башланады гитче джашчыкъны илмугъа уллу джолу. Джангыз кеси, болушлукъсуз, кётюргючсюз, Теберди ёзенден чыгъыб, илмуда атын кенг белгили этеди.
Училищени бошагъандан сора Умар Ростовгъа кетеди. Заводда слесарны сохтасы болуб ишлеб башлайды. Рабфакга окъургъа киреди. Аны бошайды, ызы бла устазлыкъ институтну тауусады. Окъугъан кёзюуюнде ашарыкъгъа, кийимге, китаблагъа вокзалда джюклени ташыучу болуб алгъан сомчукъларын джетдирирге кюрешеди.
Умарны, терен фахмусу ючюн, иги окъугъаны себебли, Ростовда аспирантурагъа аладыла. Алайда орус къызны, Бабичева Татьянаны, джаратады. Анга юйленеди, эки сабийлери болады. Къызы Светлана Умаровна атасыны джолун, илмуну, сайлайды.
Умар докладланы, илму статьяланы орус тилде джазгъанды, назмуланы – ана тилинде.
1934-чю джыл Алийланы Умарны тау устазлыкъ институтха ашырадыла. Ол Къабарты-Малкъар автоном областха къарагъанлыкъгъа, мекямы Бештауда (Пятигорск) болгъанды.
Джангы къуралгъан институтда кёб тюрлю дерсле да джангы берилиб башлайдыла. Аланы бири ана тилден дерсле боладыла. Джаш алим Алийланы Умар къарачай-малкъар тилден джангы ачылгъан кафедраны башчысы болады. Не китаб, не программа болмагъан сагъатда, аланы барын да кеси джазаргъа, джарашдырыргъа керек болады Умар. Кафедраны аякъ юсюне салады.
Башларын кёлтюргенлени, билимлери болгъанланы «халкъны джауу» деб, тюб этиб тебрген заманла келедиле. Ол кёзюуледе Алийланы Умар ёпке ауруудан ауруйду. Тутулур джеринде аны ючюн къоядыла. Олсагъатда гитче къарнашлары Хасан бла Алий Умарлада джашагъандыла. Алий да джашлай дуниядан кетеди.
Кёб къыйынлыкъ сынаса да, саулугъу къарыусуз болса да, Умар илмугъа терен берилгенди. Кесини сохталарына диссертацияла джазаргъа, ызы бла джакъларгъа болушханлай тургъанды. Кесинден эсе сохталары онглу болса сюйгенди.
Къазауат башланнганлай Умарны къарнашы Хасан аскерге кетеди, андан къайтмайды. Умар ишлеген институтну къоркъуусуз джерге кёчюрюрге керек болады (эвакуация). Грузиягъа ашырадыла, андан – Азербайджаннга, ызы бла – Туркмениягъа, андан сора уа – Орта Азиягъа. Ол кёзюуде Совет Союзну Илмула академиясыны востоковедениеден институту Ташкентге тюшюб тургъан кёзюу болады. Узбекистанда орус тилни окъута тургъанлай, Умарны ол институтха кандидат диссертациясын джакъларгъа чакъырадыла. Аны тыйыншлы джакълайды, Самарканд кърал университетге бютеу тилледен кафедраны башчысы этиб ашырадыла.
1944-чю джыл Нальчикге чакъырыб, халкъ окъууну кимиссары (нарком просвещения) этиб саладыла. Ол джыл огъуна малкъарлыла бла бирге Орта Азиягъа кёчюрюледи. Сюргюнню заманында Умаргъа 33 джыл бола эди.
Къыргъызияда Умарны дараджасында алим джокъ эди. Кёчюрюлген ахлуларын институтха джыйышдыра урунады. Не келсин, 1948-чи джыл, институтдан кетередиле, «Кёчюрюлген миллетни келечисини дерс берирге эркинлиги джокъду» деген Указ чыкъгъаны ючюн. Ана тиллени окъургъа эркинлик да болмайды олсагъатда. Умарны къызы Светлана айтханлай, «Уллу Совет энциклопедияда «бюрче» деген сёз барды, сау миллет а – «къарачайлыла» сёз джокъду», деб.
37 джылында аллай бир иш этген алимни илмудан къыстайдыла. Ма ол кёзюуде башлайды Алийланы Умар, биринчи болуб, къарачай-малкъар тилни илму грамматикасын джазыб. 1948-чи – 49-чу джыллада «Фонетиканы», 50-чи – 52-чи джыллада «Морфологияны», 53-чю – 55-чи джыллада «Синтаксисни» джазады, чыгъарыр хыйсабы болмайды.
1958-чи джыл а, Кавказгъа къайтханында, «Къарачай-малкъар тилни синтаксиси» деген илму иши бла докторлукъ диссертациясын джакълайды.
1963-чю джыл Алийланы Умарны, Къабарты-Малкъар кърал университетни тарих-филология факультетини деканын, филология илмуланы доктору деген атны джюрютген биринчи таулуну, тюркологну, Москвагъа академия институтха директор къуллукъгъа чакъырадыла. Ол кёзюучюкде, Къарачай-Черкес автоном областда да эслерине тюшюредиле, аллай онглу алим болгъанын – Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтха башчылыкъ этерге чакъырадыла.
Москвада мийик «ёсерине» да къарамай, Къарачай шахарда илму-маданият аралыкъ къурар мурат бла, джуртуна къууаныб келеди.
Онглу алимге администрацияда бир бёлмени бередиле джашаргъа. Умар институтну ишлетир джанындан болады. Аны бла бирге былайда илму-маданият аралыкъ болса излейди. Обкомну къуллукъчулары, аны онгсунмай, не джаны бла да чалдыу салыб тебрериклеринден къайдан хапары болсун алимни. Ызындан тил этерик адамланы салыб, ала да бирге экини къошуб, Алий улугъа эсгертиуле, айыблаула джазыб башлайдыла. Алты джылны ичине джуртуна къайтыб келген сагъатда болгъан саулугъундан, чырайындан джугъу да къалмайды.
Областдан тышында, Умарны фахмусуна тыйыншлы багъа бериб, Москвагъа, Ростовгъа, Бакугъа, Новосибирскеге чакъыргъанлай турадыла ишлерге, не келсин, обком джазгъан «выговор», къагъытындан кетерилмей, джукъгъа барыр мадар болмайды.
Не сындырыб кюрешселе да, илму ишин къоймайды Умар. Илму грамматикасыны ахыр кесегин, «Къарачай-Малкъар тилни синтаксисин», басмагъа хазырлайды. Москвада «Наукада» басмаланады. Алай а, биягъы обком, ол китабны республикагъа келтиртмей къояды. Умарны кесине джангыз он китабны бередиле, биргесине да редактордан письмосу бла, «бир китабынг да областха тюшерик тюлдю, обкомугъуздан аллай буйрукъ келгенди», деб. Ол джыллада, миллетибиз джуртуна джангы къайтхан кёзюуледе, бу тукъум зорлукъ кёб онглу адамыбызгъа этилгенди, кёб алимибиз тарбуууннга тыйылгъанды…
Кюнлени биринде Умар стол джанына олтурады да, къаламын къолуна алады, джашауу къалай къыйын ётгенин эсге тюшюреди. Къаллай бир джерде, ненча тюрлю миллетлени ичинде айланыб, башха тиллени эшитиб келди, ала бары да Умарны бек сюе эдиле. Тамаша джуртуна къайтыб, ана тилини сейир макъамына бёленнгенинде, тёгерегинде бир къауум адамла нек сюймейдиле? Аны юсюнден назмула джаза тургъанлай, бу сагъышладан Умарны джюреги тутуб, таянады, андан сора турмайды...
60 джыл болгъан алимни ауушханы Къарачай шахарда, асыралгъаны Огъары Тебердидеди.
Кеси джашаудан кетгенликге, илму ишлери ёмюрлюк хазнабыздыла. «Эльбрусоид» фондну болушлугъу бла Умарны къызы Светлана атасыны юч китабын чыгъарыб, окъуучулагъа, алимлеге саугъа этиб кетгенди.
Алийланы Умарны атын Москвада, Азербайджанда, Къыргъызияда башха джерледе иги биледиле, бек багъалатадыла.
Умарны таныгъанла, аны халал, чырайлы адам болгъанын чертедиле. Аллай адамларыбызны атларын унутмай, чыгъармаларына тыйыншлы багъа бере джашаргъа борчлубуз. Бюгюн Алийланы Умарны назмуларындан талайын берейик.

Къоркъмазланы Салима.

* * *
Кюзню бети акъсыл болмаз,
Болмаз къолан къышны бети,
Джазны бети токъдан толмаз,
Болмаз арыкъ джайны эти.
Устаз болсанг, къартлыкъ джетмез,
Кетмез джашлыкъ, сохта болсанг,
Хомух болсанг, насыб келмез,
Демез огъай, джигер болсанг,
Ишлемесенг, ауузунг толмаз,
Тоймаз къарнынг, ашамасанг,
Тынчлыкъ сенде бир да болмаз,
Урунуу бла джашамасанг.
Къарамасанг, кёзюнг кёрмез,
Къолунг тёзмез, къармамасанг,
Джашау санга насыб бермез,
Сен халкъынга джарамасанг.
Халкъынг сени атыб къоймаз,
Халал болсанг хар ишингде.
Ачлыкъ сени джетиб соймаз,
Халкъны сюйсенг сен ичингден.

* * *
Мен туугъанма, – дейди адам,
Сагъыш этиб, ойлашыб, –
Ишлер ючюн, джашар ючюн,
Къыйыныма зорлукъ джетмей,
Кереклими ашар ючюн!

Мен туугъанма, – дейди адам,
Сынай туруб джашауну, –
Заран болмай бир джукъ манга,
Ишлер ючюн, ёсер ючюн,
Сюерими сюер ючюн!

Мен туугъанма, – дейди адам,
Артыкълыкъны кёрюб туруб,—
Ишлер ючюн, тёлю ючюн,
Быллай ишде болушлукъ бла
Табарымы табар ючюн!

Мен туугъанма, – дейди адам,
Кюн джылыуну сынаб туруб, –
Ишлер ючюн, кёрюр ючюн,
Зауукъланы чеклерин
Таб джанына керир ючюн!
Мен туугъанма, – дейди адам,
Джашар татыу ангылаб, –
Ишлер ючюн, билир ючюн,
Игиликни барына
Бир тыйгъычсыз кирир ючюн!

Мен туугъанма, – дейди адам,
Билим кючню ангылаб, –
Ишлер ючюн, къошар ючюн,
Джерни сырты джетмей къалса,
Джулдузланы ачар ючюн!

Мен туугъанма, – дейди адам,
Белгини барын санаб, –
Ишлер ючюн, табар ючюн,
Билинмейин тургъанны
Билиннгеннге къошар ючюн!

ДЖАЗ

Джаз джазады джазгъы атын,
Тауну-тюзню кёгертиб.
Аны сейир, ариу хатын
Ким окъумаз, терк джетиб!

Мыллыкларын ишге атыб,
Бал чибинле гоккадан
Аладыла балны тартыб,
Учуб келиб узакъдан.

Туралмайын хансда джатыб,
Сенгирчкеле джырларын
Джырлайдыла, хансха батыб,
Анда чёбге чырмалыб.

Кюн джылылыкъ джерге татыб,
Гокка деген чагъады,
Хауаны да гокка къатын
Ариу ийис алады.

ДЖАНГУР

Джауады джангур,
Кюн да джарыйды,
Джаугъан тамчыны
Кёзюнг таныйды.
Агъады тамчы,
Джылтырай-джана,
Джангкъылыч бетни
Юсюне ала.

Быллай джангурда
Къозлайды марал, –
Дейдиле халкъда,
Джаугъаннга къарай.

Болурму керти,
Болмазмы алай,
Марал къозлагъан –
Билейик къалай...

Джауады джангур,
Кюн да джарыйды,
Джаугъан тамчыны
Кёзюнг таныйды.

НЫЗЫЛА

Ой, нызыла, нызыла,
Субай ёсген нызыла!
Тебердиде нызыла,
Джерден кёкге созула,

Джелчик урса, сызгъыра,
Къая тёшде, суу ызда,
Сюелесиз, нызыла,
Ариу ёсген нызыла.

Къар джауса да, билмейин
Эрши бола, бузула,
Турасыз сиз бирчалай,
Ариу ёсген нызыла.

Бутакълары, къанатла,
Учаргъача, узала,
Тамырлары – тырнакъла,
Тыяргъача, къадала.

Къаялагъа, тёшлеге,
Таш джарылгъан ызлагъа,
Тапхырлагъа, ташлагъа,
Чауул ургъан сызлагъа...

КЕЧЕГИ ШАХАР

Ишинден хапар
Айтырын айтыб,
Джатады шахар
Джукъугъа батыб.

Кёкде джулдузгъа
Кёз джума, ача,
Чыракъ джанады,
Джарыгъын чача.

Шахар орамла –
Чыракъ тизгинле,
Кёкге къарамда –
Джулдуз бирликле.

Хар бир джулдузну
Энчи тахсасы,
Хар бир юйню да –
Къайда башхасы?

Насыб биринде,
Кириб къойнуна,
Джарсыу биринде,
Миниб бойнуна.

Намыс биринде,
Чыгъыб джолунда,
Сыйы халкъында
Чемер къолундан.

Бирде бетсизлик,
Юйге сыйынмай,
Халкъын инджите,
Джукъдан тыйылмай.

Буду ма мында,
Дерге, билим джокъ,
Билим джокъда уа –
Тюзетир кюч джокъ.

Чыракъ джанады
Джулдузла бла тенг,
Шахар солусун,
Джатхан джери кенг.

Ишинден хапар
Айтырын айтыб,
Джатады шахар,
Джукъугъа батыб.