Къагъытланы арасында аллай бир заманны къалай сакъланнганын да билмейме «Ленинни байрагъы» газетни письмо бёлюмюню тамадасы Байрамкъулланы Биясланны джашы Алибекни меннге джазгъан къагъыты. Мен, онунчу классны сохтасы, анда-санда дегенча, «Джёгетей» совхозну къойчуларыны юсюнден газетге информацияла, статьяла джазыучан эдим.

Аламат джаза эдим деб айталлыкъ тюл эдим: алчы къойчуланы тукъумларын, атларын, мал къышлатыу къалай баргъаны, хар 100 къойдан ненча тёлю алгъанларын джазыб ийсем, алай кёб заман да ётмегенлей, мени тукъумум, атым салыныб, газетге материалчыкъла чыгъыб къалыучан эдиле. Къууана эдим, башым кёкге джетгенча бола эдим, игиси неди десегиз, информацияларынгы магъаналары къарыусуздула, газетде берелмейбиз деб, бир джууаб да келмей эди. «Фахмунг барды, джаза тур», – деб, меннге кёл этиучен эди письмо бёлюмню тамадасы Байрамкъулланы Алибек. Мен аны танымай эдим, ол да мени танымай эди. Бир-бирибизни танымасакъ да, ангылай башлагъан эдик. Башхача айтсам, мен аны тюл, ол мени ангылай башлагъан эди. Аз-кёб айтсанг да, джашаууну асламысын ашыргъан адам тёгерекде болумгъа тюз багъа берирге ёчдю: тамбла кесини неге тюберигин билмейди ансы, башхаланы не сакълагъанын, 100 процентге билмесе да, 50 процентге биледи. Артыкъ да бек сабий бла байламлылыкъ джюрюте башласа, ол къаллай боллугъун кёзюне кёргюзе тебреученди.
Байрамкъулланы Алибек менде фахмуну «джилтинчигин» эслеген болур эди да, аны-муну юсюнден джаза тур деб, таймаздан билдиргенлей тура эди. Мен да, андан кёл табыб, къой къошла элден узакъ тюл эдиле да, тамада къойчулагъа тюбеб, ала бла ушакъ этиб къайтыучан эдим юйге. Тёлю алыуну заманында барыб къалсам, мызангчылагъа да болуша эдим. «Джетишелмейбиз, бир болуш деселе», огъай деб айталмай эдим. Гюрюлдеуюк эл «Джёгетей» совхозну бир бёлюмю эди. Мюлк а тёрт бёлюмден къурала эди: анга Джангы Джёгетей, Эски Джёгетей, Гюрюлдеуюк, Къызыл Къала элле кире эдиле. Гюрюлдеуюк элни бёлюмюнде Байрамукъланы Абдуллах деб, бир тамада къойчу бар эди. Джыл сайын 100 къойдан 100 къозудан аслам алыучан эди. Джылны эсеблерин чыгъара, бир джыл анга Совет Союзну ачхасы бла юч минг сом да берген эдиле. Ол ачха уа бизни къралда чыкъгъан автомобилни багъасы эди. «Алай кетиб къалма да, болуша бар» дегенинде, ингирге дери анга болушуб тургъан эдим. Кете тебрегенимде, эгиз къозучукъланы бирин бериб ийген эди да, аны юйде эмизик бла ёсдюрген эдик. Бир да аламат къой болгъан эди.
Школну башагъанымда уа, совхозда эки джылны да ишледим: мызангчы да болдум, башхала бла бирге сабанлагъа мешхут чачыб турдум. Къайда не ишлесем да «Ленинни байрагъы» газетге джазгъанымы къоймай эдим. Джазыб турлукъ да болмаз эдим, Байрамкъулланы Алибек кёл этиб, джаза тур деб турмаса.
«Сен иги джазалмайса, мындан ары газетге джазма» деб къойса, мен сууурукъ эдим да, джазгъанымы къоярыкъ эдим. Алай бла, мен газетни письмо бёлюмюню тамадасы Байрамкъулланы Алибекни тохтаусуз къайгъырыуу, кёл этиую бла журналист болгъан бла къалмай, чыгъармачылыкъ ишле бла да кюрешиб башладым.
Ол джыллада мен Байрамкъул улуну джылы сёзлерине эс бёлмесем да, бюгюнлюкде айтханыны юсюнден сагъыш этеме да, сейир-тамаша болуб, анга джюрегими теренинден бюсюреу этеме. Ол керти ашхы, къайгъырыулу адам болмаса, аллай джылы сёзлени айтыб таукеллик бериб турлукъ тюл эди. Къыйын заманлада туууб джашаса да, адамлыгъын, джюрек джылыуун тас этмей турду ахыр кюнлерине дери. Къыйын заманлада деб мен нек айтдым? Алибек 1917-чи джыл Нарсана шахарда туугъанды. Нарсана шахарда уа къайсы къарачай юйдеги да джашамагъанды. Джашагъандыла байлыкълары, оюмлулукълары, тирилик-
лери болгъанла. Тирилик бла оюмлулукъ болгъан джерде уа мелхумлукъ, байлыкъ келмей къалмайды. Ана тилин иги билгенича, Алибек орус тилге да бир да уста эди. Сабий джылларында огъуна чыгъармачылыкъ ишле бла кюрешиб башлайды: назмучукъла, хапарчыкъла джазаргъа тырмашханды дегенлигимди. Белгилисича, ма ол джыллада Нарсана шахар Гитче Къарачай районну аралыгъы болгъанды. Эки тилни да иги билгени ючюн, Алибек кесини джазыуун Къарачай автоном областны газети «Къызыл Къарачай» бла байламлы этеди. Биринчи корректор болады. Артдан иш сынамы ёсгенинде, аны газетни джууаблы секретары этедиле. Джууаблы секретарма деб тохтаб къалмай, бир-бирде командировкалагъа барыб, газетге материалла джыйыб, аланы басмалаб да тургъанды. Анга 22 джыл толгъанында, ол а 1939-чу джыл эди, Къызыл Аскерни тизгинлеринде къуллукъ этерге аладыла. Къуллугъун да бошаб, энди юйге къайтайым деб тургъанлай, Уллу Ата джурт къазауат башланады.
Фашист джыртхычладан совет халкъ джуртун къоруулай, ненча адамын тас этгенди. Аланы саны мелиуанладыла. Джуртлары ючюн мелиуанла джанларын берселе да, бош бермегендиле: биринчиси, джуртларын сакълагъандыла; экинчиси, мор эминадан къуру кеслерини джуртларын тюл, бютеу Европаны адамларыны башларын къутхаргъандыла. Аланы барын да бир иннет бирикдиргенди: душмандан джуртларын азатларгъа.
Байрамкъулланы Алибекни да бар эди кёлюнде ашхы муратлары: Къызыл Аскерни тизгинлеринде къуллукъ этиб бошагъандан сора кеси сюйген окъуу заведениеге кириб, баш билим алыб чыгъаргъа, артдан ана тилинде чыкъгъан газетде корреспондент болуб ишлерге… Фашист джыртхычла къралыбызгъа чабыуул этиб, муратларын толтурургъа къоймадыла. Къолуна сауут-саба алдырдыла да, джигитлерибизден кеслерине ёлюм табдыла.
Башында айтханымча, аскер къуллугъун бошаб, юйюне къайтыргъа хазырлана тургъан кёзюуде Уллу Ата джурт къазауат башланады да, чынг алгъа Белоруссияда душман бла сермешиулеге киреди. Алай бла, тёрт джылны тюрлю-тюрлю фронтлада болуб, башха совет аскерчиле бла бирге душман бла джигитча сермеше, Уллу Хорламны келтирирге уллу юлюшюн къошханды. Алай болгъанына шагъатлыкъ этедиле аны кърал саугъалары.
«Энди къазауат бошалды. Юйюме къайтайым да, кёлюмде болгъан муратланы джашауда толтурайым» деб тургъанлайына, Байрамкъул улугъа: «Кавказгъа бармай, Орта Азия бла Къазахстаннга джол тутарыкъса», – дейдиле бу къуллукъ этген бёлекни тамадалары. «Джуртума бармай, киши джерлеге нек барыргъа керекме?» – деб Байрамкъул улу аладан соргъанында: «Сен совет аскерчиле бла бирге фашистле бла уруш этген кёзюуде кърал Сталинни излеми бла къарачайлыланы, сатлыкъласыз деб, 1943-чю джыл абыстол (ноябрь) айны 2-де Орта Азия бла Къазахстаннга ашырыб ийгенди. Сени адамларынгы, джууукъларынгы къайда орналгъанларын биз билмейбиз, излей барсанг кесинг табарыкъса», – дейдиле да, къолуна къагъытларын бередиле.
Не этерик эди Байрамкъул улу тамадаларыны айтханларын этмей. «Мени халкъым сатлыкъ болмагъанлай, артыкълыкъ этиб ашыргъанды кърал» десе, алайда огъуна сюд-зат этмегенлей, Орта Азия бла Къазахстаннга тюл, къыйын джерледе чегет кесерге ашырыргъа неда тюрмеге джыйыб къояргъа боллукъ эдиле да, джукъ да айтмагъанлай, кетеди да, Орта Азия бла Къазахстанда джууукъларын излеб башлайды. Излейди да табады Къыргъыз ССР-де бир элде...
Башха къарачайлылача, Байрамкъул улу да 14 джылны джашайды киши джерде. «Мени халкъым къарыуундан келгенича Уллу Хорламны келтирир ючюн не кече, не кюн демей, къадалыб ишлеб турду. Фронтха кетген джашла да джанларын аямай совет аскерчиле бла бирге къазауат этиб, фашизмни ууатдыла. Сора не ючюн Сталин бла аны эгетлери халкъыма уллу къыйынлыкъны сынатдыда?» деб, Алибек кеси кесине соруу берир ючюн къалмай эди. Алай а ахыр кюнлерине дери соруууна джууаб табалмай турду. Кескин джууабны, Байрамкъул улу огъай, биз да табалмай турабыз.
Бир къауумланы айтханларына кёре, Сталин Гюрджюню джерин кенгертирге излеб кёчюргенди къарачайлыла бла Кавказда джашагъан аз санлы бир къауум халкъланы. Бирсилени айтханлары буду: Уллу Ата джурт къазауатны джылларында бу аз санлы халкъла, фашистле джанлы болуб, совет аскерчилеге къаршчы тургъандыла. Ол оюмну КПСС-ни крайкому биринчи секретары Суслов И. Сталиннге айтханды, дейдиле. Айтхан эсе, алай нек айтханы да белгилиди: Шимал Кавказда ол партизан къозгъалыугъа башчылыкъ этгенди. Башчылыкъ этиб, халкъны фашистлеге къаршчы кёлтюрюр орнуна Кизляргъа къачыб кетиб, анда бугъунуб тургъанды. Аз санлы халкъла сатлыкъла болгъандыла деген оюм ётюрюкдю. Къарачайда къазауатны джылларында къолларына сауут-саба аллыкъ эркиши къалмагъан эди: бары да фронтда эдиле. Тиширыула, къартла, сабийле къалгъандыла. Ала да бош турмагъандыла, ара мюлкледе ишлеб, Уллу Хорламны келтириуге уллу юлюш къошхандыла. Гюрджюге джерибиз керек болгъанды, М. Суслов да, джууабха тартылама деб къоркъуб, бютеу кирни, джыламукъ тамчыча, тап-таза халкъгъа – къарачайлылагъа – къуйгъанды. Кир иннетли кърал тамадала таза халкълагъа табхан кирлерин къуюб, аланы ачытхан эселе, кеслери да джашауларын иги бла бошамадыла...
Ма бу оюмгъа Байрамкъулланы Биясланны джашы Алибек да, Уллу Ата джурт къазауатны ветераны, келе эди. «Ленинни байрагъы» газетде ишлеб башлагъанымда, ол письмо бёлюмню тамадасы болуб тура эди. Ары дери уа партия бёлюмню тамадасы, газетни партия организациясыны секретары да болуб ишлегенди. Газетде уа Байрамкъул улу 1957-чи джыл ишлеб башлагъан эди. Ол кёзюуде Алибек не джаны бла да «бишген» адам болуб тура эди. Башхача айтсам, джашауну игисин да, аманын да кёрген адам болуб, кесин бир да ариу джюрюте эди. Алай болгъанын мен 1973-чю джыл «Ленинни байрагъы» газетде ишлеб башлагъанымда ангылагъан эдим. Джазаланы Аминат болушчусу эди да, ол болушхан заманда Байрамкъул улу письмоланы окъуб, бёлюм-бёлюмге юлешиб, артдан чачыучан эди. Ол джыллада газетге бир да кёб адам джазыучан эди. Хар бёлюмню экишер папкасы бар эди. Биринчи папкада джангы келиб Байрамкъул улу берген письмоланы, экинчиде уа джарашдырылгъан письмоланы тута эдик. Материал чыкъса, ма ол письмоланы письмо бёлюмге бериучен эдик. Айтыугъа кере, папкаланы хар бёлюмге Байрамкъул улу къуратхан эди.
Тыш къарамы бла Байрамкъул улу бир да тынч адамгъа ушай эди. Кертисинде да алай эди. Мен аны бла джыйырма джыл чакълы бир заманны ишлеген болур эдим, бир киши бла дауур-зат этиб эслемегенме. Кабинетге письмоланы чача кирсе, джылы саламлашыб, тынчлыкъ-эсенлик сормай къоймай эди. Бир-бирлерине ушагъан юч адам бар эди редакцияны коллективинде. Ала да кимледиле десегиз, джууаблы секретарь Ортабайланы Тохтар, эл мюлк бёлюмню тамадасы Гочияланы Джагъафар эмда письмо бёлюмню тамадасы Байрамкъулланы Алибек эдиле. Редакцияны ара багъанасыдыла дерге боллукъ эдик алагъа. Ючюсю да, Уллу Ата джурт къазауатда болуб, Ата джуртубузну фашистледен къоруулаб, Хорламны келтирген эмда кёчгюнчюлюкню сынагъан адамла эдиле. Джашауну къууанчынкъыйынлыгъын сынагъанлары ючюн болур эдиле да, бир да джылы кёллю, фахмулу, огъурлу адамла эдиле. Ючюсю да билимлиле, хар неден да терен хапарлы адамла эдиле. Къарачай тилде уста джазгъанча, орус тилге да бир да уста эдиле. Ненча джыл ишледим эсем да, аланы биринден да бир табсыз сёз эшитмегенме.
Къарачайлыла Орта Азия бла Къазахстандан къайтхандан сора кесибизни ана тилде чыкъгъан газетибиз болургъа керек эди да, ючюсю да газетни тамалын къурагъан эдиле. Байрамкъул улу областны китаб басмасында да редактор болуб ишлеген эди. Къарачай-Черкес область радиокомитетни къарачай бёлюмюню редактору болуб да кёб заманны тургъан эди. Радиокомитетден кетгенинде «Ленинни байрагъы» газетни партия бёлюмюне башчылыкъ этиб тургъанды. Ол джыллада уа хар бёлюмде экишер-ючюшер адам ишлей эди. Мен редакциягъа келгенимде, башында айтханымча, Байрамкъул улу газетни письмо бёлюмюню тамадасы эди. Аны заманында письмола асыры кёб болгъандан корреспондентле командировкалагъа барыргъа заман табмай эдиле.
Байрамкъул уллу адамлыгъы болгъан бла къалмай, бир да фахмулу эди. Назмула, хапарла, пьесала джазыучан эди. Ол джазгъан затла джыйым китаблада чыгъыучан эдиле. Ма ол джыллада газетде ишлегенлени бир иги шартлары бар эди: бары да уста кёчюрюучен эдиле. Ма бюгюн да мен сейир-тамаша болуб турама аланы уста кёчюре билгенлерине. Мен кесими сынамлы журналистге санаб турсам да, алача уста кёчюреллик тюлме орус тилден къарачай тилге.
Байрамкъул улуну пьесаладан къуралгъан энчи китабы 1964-чю джыл чыкъгъан эди. Пушкинни, Лермонтовну дагъыда башха белгили орус джазыучуланы чыгъармаларын да кёчюрюб, джыйым китаблада басмалаб туруучан эди. Сёз ючюн, А. Пушкинни «Медный всадник» деген поэмасын, сеннге кёб ачха берейик къарачай тилге бир кёчюр деселе, мен ол джууаблы ишни кесиме базыб, къолума алаллыкъ тюлме. Тюздю, бир затла этерге кёреширикме. Алай а Байрамкъул улуча уста кёчюреллик тюлме. Джаубаланы Хусей бла Байрамкъул улу Алибек бир-бири бла келишиб, белгили орус классиклени чыгъармаларын кёчюрюб тургъандыла къарачай тилге. Кеслери да алай бош-зат кёчюрмегендиле: къарачай тилни байлыгъы орус тилден артха къалмагъанын кёргюзгендиле.
Башында айтханымча, бир да огъурлу адам эди Байрамкъулланы Биясланы джашы Алибек. Ишге заманында келе эди. Иш кюн бошалгъандан сора, юйюне кете тебресе, хар бирибизни къолубузну тутуб, тынчылыкъ-рахатлыкъ теджеб, алай кетиучен эди. Заманы джетиб, пенсиягъа чыгъыб, ишден кете тебрегенинде уа барыбыз да онгсунмадыкъ: энтда бизни бла ишлеригин изледик. «Саулугъум иги болса, сизни бла бирге энтда ишлерик эдим» дегенинде, биз анга джукъ айталмадыкъ. Башхаланыча, къазауатны ачы джыллары аны саулугъун да алгъан эдиле. Пенсиягъа чыкъгъандан сора редакциягъа келиб, материалла бериб, джашла бла иги кесек заманны ушакъ этиб, алай кетиучен эди юйюне. Байрамкъул улу 2000-чи джыл ауушханында, мен командировкада болгъаным амалтын, коллектив бла барыб Дружба элни къабырларында асырагъан заманда болмай къалгъаныма бюгюн-бюгече да къыйналгъанлай турама. Аны эсиме тюшюргеним сайын: «Алибек, джатхан джеринг джумушакъ болсун, джандетге джол табыб, бу дунияда кёрелмей къалгъан ашхылыкъланы керти дунияда кёре тур», – деученме.

Къобанланы Махмут.