2026-чы джыл Къарачай-Черкесияда джашагъанлагъа социал болушлукъ этиуде магъаналы тюрлениуле болгъандыла. Сёз ючюн, пенсияла бла пособиелеге къошулгъанды, сабийлери болгъан юйдегилеге джангы болушлукъ мадарла къуралгъандыла. Аланы юсюнден Эресейни Социал фондуну Къарачай-Черкесияда бёлюмюню тамадасы Аслан Озов республикан СМИ-леге берген интервьюсунда толу хапар айтханды.

– Белгилисича, Джангы джылда Социал фонд пенсиялагъа индексация этиученди. Быйыл башил (январь) айны 1-ден пенсияла бла байламлы джукъ тюрлениу бармыды?
– Пенсионерлеге эмда пенсияны энди алыб башларыкълагъа джораланыб джангы джылдан талай тюрлениу кийирилгенди. Аланы магъаналы къауумуну юсюнден хапар айтайым. Биринчиси, башил айны 1-ден пенсион коэффициентни (баллны) багъасы ёсгенди. Энди бир пенсион коэффициентни багъасы 156,76 сом болгъанды. Аны бла бирге белгиленнген тёлеуню (фиксированная выплата) ёлчеми да 9 584,69 сомгъа дери ёсгенди. Алай бла, адамны ишлеген джеринден тёленнген страховой взносла ючюн алгъындан эсе кёбюрек коэффициент саналлыкъды.
Экинчиси, башил айны 1-ден кёб сабийли аналагъа сабийлерине къарагъан кёзюулерин эсебге алыу бла байламлы тыйгъыч къоратылгъанды. Алгъаракълада ананы пенсиягъа керекли страховой стажына тёрт сабийден кёбге къарагъаны саналмагъанды. Энди беш эмда андан да кёб сабийи болгъан аналаны сабийлерини хар бирине къарагъан кёзюулери стажларына кирликди. Аны бла да къалмай, бешинчи, алтынчы эмда аланы ызларындан туугъан сабийле ючюн къошакъ халда пенсион коэффициентле бериледиле – хар сабий ючюн 8,1-шер коэффициент. Былайда бир затны эсгертирге излейме: аллай бир коэффициент берилир ючюн сабийлеге къарауну болджалы джыл бла джарымдан аз болмазгъа керекди. Кёб сабийли аналагъа ол ашхы тюрлениудю, аны бла байламлы тилек къагъытла да алыб тебрегенбиз.
– Пенсиягъа чыгъаргъа стажлары джетмегенле пенсион коэффициентлени сатыб алыргъа боллукъдула. 2026-чы джыл ол система къалай ишлейди?
– Бу сорууну кёбле бередиле. 2026-чы джылдан башлаб, адам бир пенсион балл алыр ючюн кеси разылыгъы бла тёлерге керек взносну ёлчеми 65600 сомду. Иги ангылашынырча аны юсюнден толуракъ айтайыкъ.
1. Пенсион коэффициентле неге керекдиле? Ол адамны пенсион эркинлигин – стажын, взносла тёленнген айлыгъыны ёлчемин – белгилеген кёргюзюмдю. Ала бары да адамны страховой пенсиясын къурайдыла. Коэффициентле не къадар кёб болсала, пенсия да ол къадар уллу болады.
2. Пенсиягъа чыгъар ючюн къаллай бир коэффициент керекди? 2026-чы джыл адамны 15 джыл стажы бла 30 пенсион коэффициенти болургъа керекди. Джыл сайын ол излемле тюрленнгенлей турадыла.
3. Коэффициентле къалай тергеледиле? Ишлеген джеригизде тамадагъыз сизни ючюн взносла тёлесе, балла автомат халда къураладыла. Пенсион балла аскер къуллукъда болгъанлагъа, сабийге, сакъатлагъа неда джыллары 80-дан атлагъанлагъа къарагъанлагъа да тергеледиле.
4. Балланы къалай сатыб алыргъа боллукъду? Ол мадар бла стажлары неда баллары джетмегенле хайырланыргъа боллукъдула. Сёз ючюн, ол къауумгъа кеси башларына ишлегенле, официал халда ишлемегенле, талай джылны ишлемей тургъанла киредиле. Бир пенсион баллны багъасы 65 600 сомду, аны сатыб алыр ючюн Социал фондну клиент къуллугъуна барыб, кесамат этерге керекди. Былайда бир затха эс бёлюрге тыйыншлыды: керекли стаж бла коэффициентни 50 процентинден кёбню сатыб алыргъа болмайды.
– Бизни республикада 2026-чы джыл орта тергеу бла пенсияны ёлчеми къаллай бирди?
– 2025-чи джылны ахыр эсеблерине кёре, орта тергеу бла Къарачай-Черкесияда къартлагъа берилген страховой пенсияны ёлчеми 21313,13 сомду. Сакъатлыкълары болгъанлагъа 16028,1 сом, атасыз неда анасыз къалгъанлагъа 14646,48 сом пенсия тёленеди. 2026-чы джыл башил айдан пенсияланы барына да 7,6 процент къошулгъанды.
– Бир кюнню да официал халда ишлемеген адам не этерге керекди? Аны пенсия алыргъа эркинлиги бармыды?
– Сёзсюз да, адамланы ол къауумуна пенсия бериледи. Кереклисича бир стажлары, пенсион коэффициентлери болмагъанлагъа кърал социал пенсия тёлейди. Аны ёлчеми кърал законда белгиленнгенди, джыл сайын анга да къошулуб барады. Быйыл алтотур (апрель) айны 1-ден социал пенсиягъа 6,8 процент къошуллукъду, алай бла, аны ёлчеми 15478,32 сом боллукъду. Аллай пенсия тиширыулагъа 65 джылда, эркишилеге да 70 джылда тёлениб тебреледи. Социал пенсияны джарашдырыр ючюн Социал фондну клиент къуллугъунда тилек къагъыт джазаргъа керекди. Алай бла, бир адам да къралдан джакълыкъ табмай къаллыкъ тюлдю.
– Сабийлери болгъан юйдегиле бла байламлы 2026-чы джыл джукъ тюрлениу бармыды?
– Башил айдан джашау кечинмекни (прожиточный минимум) ёлчеми ёсгени себебли, сабий ачхагъа да къошулгъанды. Ол ачха юйдегини джашау болумуна кёре бериледи. Сёз ючюн, быйыл Къарачай-Черкесияда сабийлеге джораланнган джашау кечинмекни ёлчеми 17269 сом болгъанды. Юйдегиге тюшген хайырдан хар адам башына къаллай бир джетгени текшерилиб, аны джашау кечинмекге джетдирир ючюн, къаллай бир къошаргъа керек болгъанына кёре, 17 джылгъа дери сабийлеге джашау кечинмекни не 50 проценти (8634,5 сом), не 75 проценти (12951,75 сом), неда 100 проценти (17269 сом) бериледи.
Белгилисича, эртдерек эсебге тюшген сылтаулу тиширыулагъа да ай сайын уруннган адамлагъа джораланнган джашау кечинмекни 50, 75 неда 100 проценти тёленеди. Быйыл бизни республикада аны ёлчеми 19405 сомду.
Алай бла, аз хайыр тюшген юйдегиле тыйыншлы пособиеле аллыкъдыла. Индексация этилген пособиеле байрым (февраль) айны ал сюреминде берилиб башланныкъдыла.
Аны тышында джыл сайын, инфляциягъа кёре, байрым (февраль) айны 1-ден Ана капиталны ёлчемине да къошулгъанлай турады.
Быйылдан юйдегилеге джылда бир кере берилген джангы тёлеу къуралгъанды. Ол къуру да ишлеген ата-аналагъа бериледи. Аллай ачханы алыргъа эркинлик эки неда андан да кёб сабийлери болгъан, таймаздан Эресейде джашагъан, НДФЛ тёлеген, адам башына тюшюрген хайырлары джашау кечинмекни 1,5 ёлчеминден кёб болмагъан юйдегиледен аталагъааналагъа бериледи. Джангы тёлеуню ёлчеми бу халда тергеледи: бир джылны ичинде тёленнген НДФЛ бла джылны ичинде тюшюрюлген хайырны 6 процентини арасында башхалыкъ (разница). Аны джарашдырыр ючюн, 2026-чы джыл никкол (июнь) айны 1-ден аууз-герги айны 1-не дери «Госуслуги» портал бла неда Социал фондну клиент къуллугъуна, неда МФЦ-гъа барыб, тилек къагъыт берирге керекди. Аллай ачха джылда бир кере бериледи.
– Льготалы къауумгъа быйыл джангылыкъла бармыдыла?
– Байрым айдан сакъатлагъа, ветеранлагъа, чернобылчилеге дагъыда ала кибик башхалагъа джораланнган ай сайын берилген ачха (ЕДВ) 6,8 процентге ёсерикди. Аны бла бирге социал джумушланы (НСУ) багъасына да къошуллукъду.
– Аскер къаугъагъа къошулгъанлагъа да кёб тюрлю болушлукъ мадар барды. Социал фонд ол джаны бла къаллай ишле баджарады?
– СВО-гъа къошулгъанлагъа болушлукъ этиу баш ишлерибизни бириди. Энди ветеранла Социал фондну реабилитацион аралыкъларына барыргъа джойгъанларын ызына къайтаргъандан сора да алгъаракъдан проездной билет алыргъа боллукъдула. Врачны бегимине кёре, реабилитацион аралыкъгъа аскерчини биргесине адам барыргъа керек болса, аны джолуна, ашагъанына-джашагъанына да ачха чыгъарабыз.
Аскерчилеге болушлукъ этиуге энчи эс бёлюнеди, ала таблыкъла бла хайырланырча этиб кюрешебиз.
– Кеси башларына ишлегенлени (самозанятый) юслеринден а не айтыргъа боллукъсуз?
– 2026-чы джыл, ала бир болджалгъа дери ишлемей турсала, кеси разылыкълары бла страхование этерге боллукъдула. Ол программагъа къошулургъа излегенле «Госуслуги» порталда, «Мой налог» приложениеде неда Социал фондну клиент къуллугъунда тилек къагъыт джазаргъа керекдиле.
Кеси башына ишлеген адам, Социал фондда эсебге тюшюб, ай сайын взносла тёлерге, больничныйле алырча страховой ачханы ёлчемин белгилерге керекди. Сёз ючюн, ол ачханы ёлчеми 35 минг сом неда 50 минг сом болургъа боллукъду. Аладан кёбюрек ачха болса, больничныйни ёлчеми да ёсерикди.
– Республикада джашагъанла сиз башында айтхан болушлукъ мадарла бла хайырланыр ючюн не этерге керекдиле?
– Бизни ишибизни баш джоругъу адамла алагъа джораланнган таблыкъла бла хайырланырча этиудю. Сёз ючюн, пенсиялагъа индексацияны, пособиеле бла къошакъ халда берилген социал ачханы джангыдан тергеуню автомат халда, адамлагъа тилек къагъыт джаздырмагъанлай, этебиз. Юйдегилеге джораланнган джангы тёлеуню (выплатаны) неда бир къауум болушлукъ мадарны джарашдырыр ючюн «Госуслуги» портал бла хайырланыргъа боллукъду.
Къарачай-Черкесияны шахарларыны, районларыны хар биринде Социал фондну клиент къуллукълары ишлейдиле. Ким да, алагъа барыб, соруууна тынгылы джууаб табмай къоярыкъ тюлдю. Бизни баш борчубуз адамланы тилек къагъытларына къараб, алагъа тыйыншлы болушлукъ этиудю.
Соруру, билирге излеген заты болгъан адам Социал фондну регионал бёлюмюню контакт-аралыгъына къонгурау къагъаргъа боллукъду, аны номери – 8(800)100-00-01. Дагъыда фондну социал сетледе аккаунтларында керекли информацияны табар мадар барды.

Ушакъны Салпагъарланы Умар джазгъанды.