Шаркъ орузлама бла 2026-чы джыл Атны джылы деб бютеу Джерни юсюнде хазна кърал къалмай байрамлаб белгилейдиле. Аны белгиси бла джыл тамам байламлы болгъанын да устала бегитир ючюн къалмайдыла.

Алай болса да, бизни миллетибизде ёмюрледен бери да ат «таулуну къанаты» бола келеди. Аны ючюн, къарачайлыла бютеу хайуанлада, джаныуарлада да айырыб атны артыкъ багъалатхандыла, сый бергендиле. Миллет энчиликде да атны энчи орну болгъанын чертгенлей турабыз.
Алайды да, келе тургъан Джангы джыл, Ат джыл болгъанын эсге ала, къарачай тукъумлу атланы юсюнден айтыргъа дурусду. Аллахха болсун махтаула, биз, къарачайлыла, муслиман миллетге саналгъаныбыз себебли, Ат джылны шартларына уллу, терен эс бёлмезге да боллукъбуз. Алай болса да, джылны ичинде Сыйлы Аллах буюргъанны кёрселе да, ышанланы шаркъ орузлама бла келишдириб ангыларгъа сюйгенле да кёбдюле. Барыбыз да Джангы джылда джангы джетишимлеге, ашхы ишлеге, мийик дараджалагъа тюбесек деген нюзюрню баш муратыбызгъа санаб, эм уллу игиликлени аны бла байламлы эте, алай сакълайбыз.
Алайды да, ат кесини халиси бла, кючю бла, чыдамлылыгъы бла, ышаннгылылыгъы бла эмда иесине тамам толу берилиб къуллукъ этгени бла, кертисинде айтсакъ, адамгъа нёгерлик этгени хакъды. Артыкъсыз да бек, башында сагъыннганыбызча, къарачай тукъумлу атны юсюнден кёб зат айтыргъа боллукъду. Барыбыз да билгенден, ол Джерни башында къраллада башха тукъумлу атланы арасында кёб ашхы заты бла айырылыб эм асыулу атха саналгъанды. Аны юсюнден эшитгенлей, кёргенлей турабыз. Къарачай тукъумлу атла, не тюрлю къыйын хыйсаблада да артха турмай, алгъа барыб турадыла, ала кючлюле, асыулула боладыла. Тик ёрге да хазна къыйналмай чыгъыб, тик энишге да, джюрюшлерин бузмагъанлай, энедиле. Хауа болумну тюрлениулери огъуна алагъа джолоучулукъда хазна чырмау этелмейдиле. Ачы сууукъда, боранлада да бизни атла чыдамлыла боладыла. Ол шартла уа бирси тукъумлу атлада болуб бармайдыла. Алайды да, биринчи кере 1998-чи джыл къыркъар (август) айны 9-да талай адамдан экспедиция къуралыб, къарачай атла бла Минги Тауну эки тёппесини бирине чыкъгъандыла. Экинчи джыл да – экинчи тёппесине. Андан бери да талай кере ёрлегендиле. Ол тукъум уллу джетишимни дуния дараджагъа тенг этерлейди. Экспедициягъа къошулгъан джердешлерибизден сора да, «Хурзук», «Дауур» эмда «Имбирь» деген къарачай атла тарихибизни бетлерине джазылгъандыла. Минги Тауну джолунда не джаны бла да тамам сыналгъандыла. Ала кеслерини асыулулукъларын, тёзюмлюлюклерин, иелерине кертиликлерин дуниягъа энтда бир кере танытхандыла.
Алайды, къарачай тукъумлу атланы хапары, тарихи теренди, байды. Аны юсюнден да чертерге тыйыншлы болур, эшта. Бизни атларыбызны халилерин, асыулулукъларын алимле XVII-чи ёмюрде тинтиб башлагъандыла. Немча алим, джолоучу П.С.Паллас Минги Тауну шимал-кюн батхан джанында джолоучу болгъан кёзюуде атларыбызны асыулулукъларына сейрсиннгенин тохтатмай, аланы юслеринден биринчи кере 1793-чю джыл джазгъанды. Ол кесини тинтиу ишлеринде къарачай тукъумлу атны хар неге да дженгил юреннгенин, тик ёрге, тик энишге да ауур джюкню элтелгенин, джууаш, ариу халиси болгъанын джазады. Дагъыда аны башхаладан айырылыб танылгъан энчи шартларын, кеси да эртделеден бери тау джерлеге джарашыб юреннгенини эмда Минги Тауну этегинде бурундан бери джашагъан миллетни – къарачайлыланы – джашау турмушларында уллу орун алгъаныны юсюнден да айтады. «Ат – таулуну къанаты» деб аны ючюн айтылгъан болур. Атны гитчелигинден огъуна иеси, сабийнича, хар неге да юретеди. Иесине ахырына дери ат кертилей къалады.
Аллай атланы юслеринден таурухлагъа ушагъан хапарланы бюгюн-бюгече да эшитгенлей турабыз. Аланы бири Уллу Ата джурт къазауатны джылларында бизни джердешибиз Акъбайланы Магометни юсюнденди. Ол мындан кесини атына миниб кетиб, Днепр сууну бирси джагъасына талай кере ётюб, аскер бёлекге окъ-тоб дагъыда бирси болушлукъ элтгени тарихде ачыкъ джазылады. Дагъыда Эбзеланы Халимат Къарачайдан фронтха кесини атыны юсюнде кетгенди, Чехословакияда парадха да аны юсюнде баргъанды.
Биринчи дуния къазауатны, Уллу Ата джурт къазауатны заманында да джюзле бла къарачай тукъумлу атланы урушха хазырлаб ашырыб тургъандыла. Бюгюнлюкде аскер къаугъа баргъан джерде да къарачай атланы хайырландырадыла. Аланы барын да эсибизге ала, Джангы 2026-чы Атны джылында, бютеу къралыбызгъа хурмет, берекет, рахатлыкъ теджейбиз, миллетибизге да, ёмюрледен бери келген тин байлыгъы сакъланырлай, ёсюб келген тёлюле да аны сыйын кёрюрлей, насыбны теджейбиз.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.