– Амма, къарачайлыны Джангы джыл байрамы болмагъанмыды? Орузламасы барды сора, джылны аллын, ахырын белгилемейми джашагъанды?
– Эшта-эшта, бала, хар миллет да тамамлагъан болур ётген джылын, сыйлагъан болур джангы келген чагъын, биз да этгенбиз алай. Бусагъатдача джангы джыл башил айны 1-де, эресейчи патчах Пётр I-ни Указы бла башланнганын билмеген болмаз, хатасыны, хайырыны юсюнден да кёб джазылгъанды. Джашагъан къралынгы законуна, джоругъуна сыйыныб джашагъан адетди. Огъур бла келсин келе тургъан джылыбыз! Ары дери замандан хапарлашайыкъ.
Таулада джашау тынч болмаса да, берекетли, хурметли болгъанды. Къарачайлы Аллаху Тагъаланы къудуретине шукур эте, багъалата, къадарына бойсуна джашагъанды. Алайлыгъын, ол дегеним – джерни, сууну, тауну, ташны, артыкъсыз да джаратылгъан джанны аяулу этгенин, бюгюн меджисуулукъгъа санагъанла да бардыла, алай а мингле бла джылла тарихи болгъан, энчи тукъумлу мал (къой, эчки, тууар, ат, ит) къураялгъан миллетни билими да, санаты да, хунерлиги да болгъанына ишек джокъду. Ол себебден, балам, мен да аммамдан эшитгеними, китабладан билгеними айтайым. Къарачайда джылны башын джаз байрамлагъандыла, кюн кечени «хорлаб», созула, джаз джылыу къыш сууукъну «къыстай» башлагъан кёзюуде. Кюзню узуну таулу «эки тамакъгъа» (малы бла адамына) азыгъын джыйса да, къыш сууукъда джыйгъан затын эсеблерге керек эди. Бу къытлыкъла къуру къарачайлыгъа тёре болмагъанды. Бютеу халкъла тауда, тюзде да бирчаракъ джашагъандыла. Къыш, къышлыгъын эте, малны, адамны да инджите, азыкъны, ашны да эслете, аята, узун, сууукъ кечеледе бийлик этсе да, алтотур айда джер джылына, табигъат джангыра, джашаугъа кёл береди. «Къоркъмай» мал, адам азыкъны да джояргъа мадар келеди. «Тапхадагъын тепсиге сал» деген айтыу да джюрюгенди ол заманда. Джазгъа сау-эсен чыкъгъанларына къууана, джангы джылны да эркелете, къууанч этгенди халкъ.
– Къалай байрамлагъанды да къарачайлы Джангы джылны?
– Джамагъат элни майданына джыйылыб, байрамгъа хазырланыу башланнганды: къурманлыкъла союлуб, халыуа этилиб, хычын бишиб, тепсиле джасалыб – хар юйдеги не бла тигим эталса, аны келтиргенди. Ашхысы неди десенг бу адетни, ол тепсилеге сен-мен, джарлы-бай айырылмай олтургъандыла. Адетдеча, сынгар тамада, уллу-гитче эсгерилгенди. Хар къууанчындача, къарачайлы бу тепсиде да алгъышны, тилекни кёб этгенди. «Келген джылыбыз огъурлу, ачыусуз келсин, элге-джамагъатха берекет берсин! Ажымлы аджалдан джаш тёлюню Сакълаучу сакъласын! Сабанларыбыз битимли, малларыбыз чарпыусуз болсунла!» дегенча алгъышла тёгюлгендиле. Той-оюн этгенди джаш тёлю, тюрлю-тюрлю эришиуле, чаришле болгъандыла. Тамада къауум да келинликле, кюёулюкле сайлагъандыла, сынагъандыла. Бу къууанчда сайланнган юйдеги насыблы болады деген ийнаныу да джюрюгенди халкъда.
Дагъыда бир огъурлу адети болгъанды закий халкъымы – билим алыргъа излеген сабийлеге болушхан, артыкъсыз да тышына джолоучу боллукълагъа. Аллахха шукур, ашхы адетибизни бюгюн да тутабыз. Ол заманлада окъуу джыл да джангы джыл бла башланнганды. Сохта джашчыкъла, окъуугъа барырны аллы бла кеслерине капек-шай, азыкъ-аш хазырлай, ол кюнледе «Гюппе» джыя айланнгандыла. Ким не бла болушалса, аны бергенди. Джыйгъан «рысхыларын» сохтала тенг юлешгендиле. Бир-бирин тутхан, джашыртын болушлукъ этген, аны баямламагъан – ол да бир ашхы шарты халкъымы.
ИЖАЛАНЫ Фатима.
