Халкъыбызны джашау турмушу таула бла, мал бла байламлы болгъаны себебли, ашы-суу да анга кёре дамлы, берекетли болгъанды. Тууар, къой, кийик этледен хантла бла айраныбыз да бизни халкъыбызны тепсисинде эм баш орунну алгъандыла. Этден хазырлагъан хантланы юсюнден да газетибизни номерлеринде джазарыкъбыз.

Мюрзеуден этилген хантла ёз тутхан ашарыкълагъа саналгъандыла: будай гырджын, нартюх гырджын, хычын, бёрек, локъум дагъыда алача башхала. Аллай хантланы къарачай юйдегиле тепсилеринден къурутмагъанлай джашагъандыла. Ол огъай эсенг, миллетибиз Орта Азия бла Къазахстанда сюргюнде болгъан кёзюуде, къыйын хыйсаблада, ачлыкъдан, джаланнганчлыкъдан адамларыбызны ёлюм аямагъан сагъатда, аммаларыбыз бир уууч будай кесек табсала, аны бишириб, юйдегилени ачдан ёлюр джерлеринден кёб кере сау къалдыргъандыла.
Бизни ёмюрге дери 485-чи джылда грек тарихчи Геродот джазгъанды: «…Кавказны тауларында бир халкъ джашайды да, аны адамлары уннга сууну къатышдырыб, анга да сютге ушагъан, «айра» дейдиле атына, акъны къошуб, ашагъан хантлары дамлыды».
Алайды да, бизни ата-бабаларыбыздан келген миллет хантланы бири билямукъ болгъаны хакъды. Алгъын заманда таулу къыз аны бишире билмесе, айыбха саналгъанды. Бюгюнлюкде билямукъну бишире билгенле кёб эселе да, билямукъну ичерге сюйгенлеге аз тюбейбиз. Джашауну излемлери тюрлене баргъаныча, тыш къралланы халкъларыны адетлери, хантлары джамагъатны ичинде орунлана барадыла, аны ючюн огъуна болур алай, ким биледи.
Къарачай билямукъгъа джетген хант бир миллетде да джокъду дерчады. Нек дегенде, аны талай тюрлюсюн хазырларгъа боллукъду. Кеси да сууукъ чабдырыб ауругъан адамны 2-3 кюнню ичинде сау этиб, аякъ юсюне салыргъа иги болушады. Алайды да, къарачай билямукъну къалай хазырларгъа керек болгъанын айтайыкъ.
Былайда теджелген марда 4-5 башлы толу юйдегиге джетерча бирди. Чоюннга 2 литр суу къуюб отха асаса. Ол къайнагъанлай, анга бир шай къашыкъны толтуруб туз атаргъа керекди. Сора, башха сауутха 200 миллилитр сууукъ сууну къуюб, анга да эки терен къашыкъ бла унну гулмак къалмазча, къошуб, ариу чагъаргъа керекди. Джарашдырыб бошагъандан сора, къайнай тургъан чоюннга, чолпу бла неда къалакъ бла акъырын булгъай, аны къуяргъа керекди. Бир кесек замандан ол кёлтюрюле тебрерикди, олсагъатлай отну сериуюн этиб (эм бек сериуюннге салынса аламатды), 15-20 такъыйкъаны биширесе. Бир къауумла ол кёзюуде чоюннга 200-250 грамм сют да къошадыла. Сют бла да татыуу бек аламат болады. Андан сора 2-3 сарысмакъ тишни ариулаб, эзиучю бла эзиб, чоюннга къошаса. Сарысмакъны атхандан сора да, 5 такъыйкъа чакълы бир заманны бишерге къоюб, отну джукълатаса. Билямукъ хазыр болду.
Бир къауум адам бир атым шибижи, пурч да къошады. Билямукъ бек къалын неда бек джукъа болмазгъа керекди. Терен табакълагъа неда топуракъ пиялагъа къуюб, къарачай агъач чолпулары бла бирге тепсиге салырса. Билямукъгъа айран неда тузлукъ къошулуб ичерге керек болгъаны себебли, тепсиге аланы салыргъа унутма. Аш татлы болсун!
Былайда чертерге излегеним, башында сагъыннганымча, ауругъан адамгъа дарман болурча, билямукъгъа бир шай къашыкъ тенгли эриген не къаз, не ат, неда эчки джау къошуб ичирирге керекди. Олсагъатлай ол аны терлетиб, сууугъун сюрюб чыгъарады. Алай бла, бир-эки кюнню ичинде ауругъан адамны аякъ юсюне салыб къояды. Аны алайлыгъын аналарыбыз, къарт аналарыбыз да джашауларында сынаб, ол сынамларын бизге юретгендиле.

Рубриканы БАТЧАЛАНЫ Фатима бардырады.