Талай кюнден бери джангур тохтай да джауа, тохтай да джауа… Кёк да, джер да бушуу этгенча кёрюнеди Къарачайны керти адамы, Сылпагъарланы Кулина, Абул-Керимни къызы, дуниясын ауушдургъанына. Аллаху Тагъала джандетлени тёрюн буюрсун ийманлы, намыслы, билимли, хурметли, фахмулу эгечибизге.

Аны сюйюмлю ышаргъаны, чексиз чомартлыгъы, миллетге джарсыгъаны, адамлагъа не бла болушайым деб этген дыгаласы… Нек болады эке алай: бир-бир адамла къуру кеслери ючюн джашайдыла, алларына чыкъгъан болса, аны да тебериб, тыйгъыч болгъаны болса, бирсиле уа – не бла хайыр келтирейим джууукъгъа, тенгнге, миллетге деб джашайдыла. Кулина экинчи къауумдан эди: кесине табсыз болса да, не джаны бла да инджилгеннге болушса, бек къууана эди, кишиге билдирмегенлей болушханыны уа учу-къыйыры джокъду. Ол «бурху» адамчыкъны къалайына сыйына эди ол къадар иги шарт дерге боллукъ болур, алай а, «ийманы бекни къалгъан ашхы шартлары биргесине согъулубду» деген айтыугъа Кулина далилди. Ол халиси анга анасыны сютю бла сингнген эди: юйдегилеринде сегиз сабий ёсгенди. Ата-ана, эгечле, къарнашла бир-бирине билек бола, болуша, къайгъыра джашагъандыла. Сылпагъарланы Абул-Керимни сабийлери барысы да джетишимлиле болуб ёсгендиле.
Кулина уа устазлыкъны гитчелигинден сайлагъан эди. Сайлагъан джолунда уллу дараджагъа да чыкъгъанды: Кулина Совет Союзну Джазыучуларыны, Совет Союзну Журналистлерини бирлешликлерини члени, 50 илму статьяны, 8 китабны автору, поэт, прозаик, фольклорист, устаз, устазланы устазы, тинтиучю, тылмач, «Илячин» атлы сабий журналны биринчи редактору, миллет ишле бла кюрешген тюз адам…
Сылпагъарланы Кулинагъа Къарачайны бети, намысы, джагъы эди десек, Аллах айтса, джангыллыкъ тюлбюз. Миллетин сюйген, анга къуллукъгъа джашауун къурман этген, миллетлени бирикдирген, тюзлюкню джакълагъан… Бу юч джумушну бирин эталгъан да насыблыды, джашауун бошуна ашырмайды. Белгили джазыучубуз, сыйлы адамыбыз Байрамукъланы Халимат: «Къарачайлы къаллай адам болса керекди?» – деб соргъаннга, узун тизим тизиб айланмай: «Хубийланы Ахьяны джашы Магометча», – деб джууаб бергенди. Закий эгечибизни ызындан къайтара, ол соруугъа джууабха Магомет бла бирге Кулинаны да айтсакъ тыйыншлыды. Джандетли болсунла кетгенлерибиз барысы да.
Шукур Аллахха, бу сейирлик адам бла бир заманда джашар насыб бергенине, аны бла бир джумуш этерге буюргъанына. Акъылманнга тюбегеним сайын, аны эсин, адамлыгъын, терен билимин сынагъаным сайын, миллетге, тил-тин байлыгъыбызгъа джарсыгъанын кёргеним сайын, къарачайлы болгъаныма къууана эдим, миллетиме, аны тарихине, маданиятына, адетлерине ёхтемлене эдим.
Кулина бла ёсген тёлю «урушну сабийлеридиле», къарачайлыла аны юсюне сталин-берияны миллетге этген артыкълыкъларын сынагъандыла, Хрущёвну джумушатхан кёзюуюнде джаш заманлары ётген тёлюдюле, орта джыллларында уа Горбачёв-Ельцин къралны чачханларын кёргенледиле. Бу адамны титиретген затла белгилидиле. Аладан сора да хапары айтылгъан тиширыуну энчи сынаулары… Алай болгъанлыкъгъа, билебиз: Аллах адам кёлтюрелмезлик сынамны бермейди. Аны ючюн болур, аллай бир джюкню кёлтюрген тёлюбюз джумушакълыкъны, адамлыкъны къаласыды. Кулинаны китабларыны бетлеринден, аны бла тюбешиуледен, ушакъларындан, этген ишлеринден – портрети былай суратланады: фахмулу адам, баласы ючюн джанын-санын аямагъан ана, уста устаз, батыр тинтиучю, эсли суратчы, терен, назик сезимлени билдире билген шайыр, керти тенг…
Къарачайлыла сюйген адамларына сюймекликлерин билдирир ючюн, табигъатны заты бла тенглешдиредиле, Аллаху Тагъаланы саугъасы бла. Абдул-Керимни къызы Кулинаны учу-къыйыры болмагъан сёз байлыгъын терен чокъуракъ суу бла тенглешдирирге боллукъду неда республикабызны талай миллетини маданиятыны гюллю тау джайлыгъында джашнагъан къарачай маданиятны айбат чичекчиги бла.
Ишими юсю бла сынамлы устаз бла кёб тюбешгенме, чыгъармачылыгъы бла, методичкалары бла, илму-тинтиулери бла кёб хайырланнганма. Аны чыгъармалары бла таныша, джюрегини чомартлыгъына, ангысына, фахмусуна, хар затын ачыкълагъаныма кёре, бекден бек сейирсине баргъанма. Кулинача адамланы халаллыкълары, адамгъа болушургъа талпыгъанлары, кеслерини джарсыуларын унутдурадыла. Былайда Хасанланы Казбекни айтханы эсге тюшеди: «Мени къарнашым Назир «Къарча» деген эпикалыкъ чыгъарманы бусагъатда окъуучу ангыларча тилге кёчюрюр, джарашдырыр адам табмай, кёб инджилгенди. Кулинагъа айтханында, башха ишлерин артха къоюб, китабны кёчюрюрге разылыгъын билдиреди. Къаллай бир заманын, саулугъун, кючюн бергенди тылмач бу ишге!» Сылпагъарланы Кулинаны кючю бла миллетни тарихини, маданиятыны, тилини теренлигини, кертилигини сыны дуниягъа белгили болгъанды. Кёб тюрлю юлгю келтирирге боллукъду Кулина джашауун тилибизни айнытыугъа, маданиятыбызны, тарихибизни сакълаугъа бергенини юсюнден. Анга далил Лайпанланы Сейитни, белгили журналистибизни, «Къарачай» газетни 27-чи номеринде, 2001-чи джыл чыкъгъан «Болушалсам деб» деген статьясындан юзюк тамамды: «Эринмесек этилир ишлени саны-санауу джокъду. Юлгюге тутарча эте билген адамларыбыз да джетишедиле. Сёз ючюн, Ортабайланы Рима бла Сылпагарланы Кулина – ол назик, ол ”къарыусуз” эки таулу тиширыучукъ, не сый, не махтау излемегенлей, биз быллай ишле баджардыкъ деб, джангыз бир зынгырдауукъ сёзлерин эшитдирмегенлей, акъырын ишлеб тургъанлары бла литератураны, фольклористика илмубубузну, аны кибик миллет культурабызны айнытыуда ала эталгъан ишле тенгли бирер зат тындыралгъан болсакъ, биз, къолларына къалам тутуучулагъа кеслерин тергеб, джулдузлагъа илинирге узалыб джюрюучю къургъакъ эркиши къауум, ашагъан гырджыныбыз халалды, дерге болур эдик».
Андан сора да, тилибизни сакълар ючюн, айнытыр ючюн, алим кёб иш этгенди: окъуу китабла, программала, методика болушлукъла, классдан тышында окъургъа китабла, тамаша грамматика, сабий журнал – барысын да сюйюб атагъанды окъуучулагъа, сохталагъа, устазлагъа. «Тамаша грамматика» хар ана тилни устазыны столундан кетмейди. 238 чапыракъ тилин сюйгенлеге, билирге излегенлеге болушлукъ. «Тюшюнюуде» миллетни акъылы джыйылгъанды дерге боллукъду. Анда хапарла джашауда кёб затха тюшюндюредиле. Аны кесегин орус тилге кёчюргенди Эдиланы Надиахан, Аллах айтса, басмаланырла. Китабны барысы да кёчюрюлсе, уллу хайыр боллукъ эди. Сылпагъарланы Кулинаны кёб басмаланнган заты барды. Басмаланмагъан затлары андан да кёб. Къаллай бир джазмасы окъуучулагъа джетмей, «столунда» къалгъанды? Биз борчлубуз аланы басмалаб, Кулинаны сюйген миллетине джетдирирге. Бу келир тёлюлеге мадарсыз керекди. Ол джазмалада миллетни акъыл хазнасы, сёз чемерлиги сакъланыб турады.
ЮНЕСКО билдиргенден, къарачай-малкъар тил къуруб баргъан тиллени биринчи онусуна киреди 2006-чы джылдан бери. Ол тизимде бизни бир-бир хоншуларыбыз алгъаракъгъа кёчгендиле неда джокъ болгъандыла. Ай медет, бусагъатдагъы болум дунияда алайды. Тиллени больницада бакъсала, бизни тилге «бирча къыйынды» дерик эдиле. Бу заманда, тилле, миллетле, миллетлени энчиликлери тас бола тургъан заманда, бу «диагноз» иги умут этдирирчады, къыйын ауруса да, сау болурчады, Аллах болушсун. Къарачай тилни «джашаргъа тырмашханы», къарыуу, ёзеги таркъаймагъаны Кулинача адамларыбызны кючю блады. Къыйын 90-чы джыллада Устазланы билимлерин ёсдюрген институтда тамада методист эди. Устазладан ол, дерследе къуру билим бериб къоймай, тил-тин байлыгъыбызны, адамлыкъны, намысны, адетлерибизни сингдиригиз сабийлеге деб излей эди, фольклорубузну, адетлерибизни джыйдырыгъыз дей эди. Тюбешиулеге барса, билген адамладан джазыб кеси да ала эди, иш этиб да бара эди аллай адамлагъа. Аны излеми бла Дружбаны гимназиясында уллу класслада тау адетни джорукъларын юретиб башлайбыз. Берилген дерслени хайыры талай джылдан белгили болургъа тыйыншлы болса да, олсагъат тюрлене эди сабийлени халилери. Бюгюн да къоймагъанбыз адет, адеб джорукъланы сингдириу ишлени.
Кеси уллу юйдегиде ёсюб, Сылпагъарланы Кулина адетлерибизни, маданиятыбызны, эм иги шартларыбызны гитчелигинден кёрюб, къаны бла, джаны бла алгъанды, кишиден билимин аямагъанды. Тюрклюланы Мустафа Кулина бла бирге джамагъат ишле бла кёб кюрешгенди: «Биз «Къарачай алан халкъ тёреде» керексиз джоюмланы къояргъа керекди» деб сёлеше эдик. Кулина айтыб башласа, оюмларын келтирсе, хар сёзю джюрегинге, ангынга сингиб, аны тюзлюгюн кёргюзе эди, оюмлары джашаугъа келишимли эди, сора, «Тёре» саулай аны айтханына разы бола эдик», – дейди.
Сылпагъарланы Кулинаны фахмусу бир кебге сыйынмайды, ол бек кенгди, огъурлуду. Фахму миллетни айнытыргъа, джашауун джарытыргъа джарай эсе, ол фахмулу адамгъа кенг, терен магъанасы бла устаз дерге боллукъду. Кулина заманыбызны, миллетибизни кюзгюсюдю, устазыды! Аллаху Тагъала кенг рахматы бла къарасын, джандетлени тёрюн буюрсун.

Ижаланы Фатима.