Халкъны халкъ этген, аны атын дуниягъа эшитдирген, дуниялыкъ шартларын джер джюзюне билдирген талай белгиси болады: тили, тини, Джурту, адамы, малы, табигъаты – энчилик затлары. Шукур Аллахха, къарачайлыны бу хазнадан да кёбдю Аллаху Тагъаладан саугъасы.

Тили – шумерледен келеди, тин байлыгъы теркди, теренди, джурту – дунияны джандети, онглу, фахмулу адамлары кёб, аты, ити, малы – барысы халкъымы энчи белгилери, тамгъалары. Сюйюнчланы Идирисни джашы Ханафий да аллай белгибизди, миллетни миллетлигин сакълауда, тилин айнытыуда Ёрюзмегибизди!
Былайда белгили орус алим К.Д.Ушинскийни ана тилни юсюнден айтханын эсигизге салыргъа излей эдик: «Миллетлик сакълауда ана тилни магъанасы бек уллуду. Миллетни къраллыгъын алсанг да, рысхысын сыйырсанг да, таб джеринден тюк-тюк этиб чачсанг да, ана тили къалса биргесине — ол миллет «халкъ» деб айтылады, миллетлей къалады. Алай а, хар неси да орнунда тургъанлай, тилин тас этсе, сакълаялмаса, ол миллет тюб болгъан адетди», – деб джазгъанды джюз джылдан асламны мындан алгъа акъылман устаз. Бизни тарихибиз, XX-чы ёмюрню арасындан бюгюннгю кюнюбюзге дери къарасакъ, ол оюмгъа толу мисалды.
Кау-куу этиб, Азияны къум тюзлерине себгенлеринде да, ачдан-джаланнгачдан, зарауатлыкъ аурууладан къыргъанларында да, беш минг кече бла кюнню узагъына тутмакъ-тузакъ джашауда кечиниб, таджал халкъым, тилин да, тинин да, адебин да, адетин да сакълаб, къайтыб келгенди Шам джерине джашаргъа. Ата джуртунда да не ашхылыкъла сакълагъанларын мен айтмасам да билесиз. Иесиз 14 джылны тургъан Къарачайда не джаны бла да иш кёб эди: стауат джарашдыргъан, юй салгъан, эл мюлкде, кърал ишледе ишлеген, сабийлени, джаш тёлюню окъутуу неда ауругъанланы багъар джерле къурау… къайсы бирин санайыкъ джумушланы? Алай болса да, миллет не джаны бла да айныргъа, миллетлигин тутаргъа керек эди. Ол джумушну ара багъанасы – ана тил!
Олду халкъны эм уллу хазнасы, аны ёмюрлюк тин байлыгъы, миллетлигин (менталитетин) тутхан белгиси. Халкъны джаны, джашауу да тилиндеди.
Ана тилине къайгъырмагъан, миллетини тамбласына сагъыш этмеген ёмюрледен бери джер джюзюнде бир онглу адам къалгъан болмаз. Бизни да билимлилерибиз, болумлуларыбыз, фахмулуларыбыз Ата джуртубузгъа къайтханлай, ана тилибизни илму дараджада айнытыугъа, сёз байлыгъын сакълаугъа, тин хазнасын джыйыугъа саулай джашауларын байлагъандыла.
Сюйюнчланы Ханафий ол къауумну алчыларынданды. Къарачай ызына къайтхан джылдан башлаб, ахыр кюнюне дери илмугъа, ана тилге къуллукъ этген алимибиз, бирин этиб, бирин къоймай, хар иши бирер деменгили басхыч болуб, тилибизни джорукъгъа, джолгъа салыргъа, дараджасын кёлтюрюрге, джанын аямай кюрешгенди. Фонетика бла орфография джорукъла, окъуу китабла бла программала, методика болушлукъла, фольклор джыйым китабла, сёзлюкле – барысы окъуйма дегеннге да, окъутама дегеннге да тылмач джолла. Ханафийни илму излемлери саулай тюрк тилли дуниягъа белгилиди.
Болса да, сёзлюклерини юсюнден айырыб айтырыбыз келеди. Белгилисича, тилни лексика хазнасы хаман джангыра, тюрлене турады, игитда, тил джашауну тылмачыды, заманны белгисиди. Ол тюрлениулени ёмюрлеге сакъларыкъ а тюрлю-тюрлю сёзлюкледиле. Сёз ючюн, орус тилни сёз хазнасын 200 джыл чакълыны мындан алгъа джыйыб, бюгюн да саулай Эресейде орус тилде ангылашынмагъан неда орфографиясын билелмеген сёзюн къайсы бири да ол сёзлюкде излейди. Тылмачлыгъы да бар, джоругъу да, юлгюсю да биргесине. Владимир Далны сёзлюгюча бир магъанасы болгъан саугъасы барды миллетине Сюйюнчланы Ханафийни да. Беш тюрлю сёзлюк къурагъанды Сюйюнч улу, бешиси да, ажымсыз, ана тилибизге беш дагъан, тилин билирге излегеннге – беш ачыкъ кюбюрчек, беш сёз хазна. Алай а, айырыб айтыргъа излейбиз экисини юсюнден: «Русско-карачаево-балкарский словарь». Х.Суюнчев, И.Урусбиев, Москва, Советская энциклопедия, 1965г. эмда «Орус-къарачай окъуу сёзлюк». С.Гочияева, Х.Суюнчев, А.Эбзеева, Черкесск, 1993г.
Биринчи сёзлюк, сёзню тюз магъанасын айтыб къоймай, адабиятдан, фольклордан юлгю бергени бла тылмачлыкъ (толковый словарь) орунну да тутады дерге боллукъду. Кёб сёзню юсюнде лексика магъанасын айтыб къоймай, не тюрлю джаны бла да билим бериледи (энциклопедические знания). Дагъыда бир ашхылыгъы бу сёзлюкню – къаллай бир нарт сёзю барды ичинде, ол затны уа, тил байлыкъны ёсдюрюрге уллуду магъанасы. Бу сёзлюкде хар сёзге да ана тилибизде магъаналы сёз табылыб салынмагъаны да алимлени, Сюйюнч улуну да, Орусбий улуну да, илмугъа кертиликлерин кёргюзтеди дерикбиз, ызларындан келлик алимле «табсала» сёзлюкге сёзле къошарла, толтурурла, джангыдан басмаларла. Сёзлюк бек джарайды ана тилни дерслерин тыйыншлы берирге да, билирге да. Аны кючю бла бюгюн «Къарачай-малкъар тилни унутулуб баргъан сёзлери» деб диссертация джазарчады, ийнаныгъыз, озгъан элли джылны ичинде тилибиз аллай бир таркъайгъанды.
Экинчи сёзлюгю бюгюн кюнде сабийлерибизге орус тил бла ана тилни арасында тылмачды. Хар юйдегиге, хар дерсге керек сёзлюкдю. Суратлау чыгъармаланы ангыларгъа да, эки тилли (билингвизмли) сабийлеге эки тилни да эркин билирге, терен ангыларгъа болушады.
Сюйюнч улу Ханафийни сёзлюклери джаны саулай кесине, аны ана тилге сюймеклигине, илмугъа кертилигине эсгертмелеридиле. Ол да, аны тенглери да, халкъымы ол кёзюуде джаш тёлюсю, тилибизни илму этиб, адабиятыбызны дуния арасы дараджагъа чыгъарыб, тинибизни терен этиб, терк этиб бердиле джамагъатха. Энди, Аллаху Тагъала болушсун бизге да, келлик тёлюлеге да ол дараджада тутаргъа.
Дагъыда бир затны чертерге керекди: нечик деменгили тёлю эди Сюйюнчланы Ханафийни тёлюсю: репрессияла, къазауат, сюргюн джылла… адамлада инсанлыкъны къоймай сыкъгъан заман! Дагъыда, бюгюлмей, къаджыкъмай кюрешиб, миллетни бирикдириб, Ата джуртха къайтарыб, не тюрлю да миллет шартла бла саугъалаб, къалгъан къарнаш хоншу миллетлеге да билек болуб, кеси джамагъатыны да тамбласын унутмай джашагъан нарт ёзекли тёлю! Джандетли болсунла, Аллаху Тагъаланы рахматын табсынла.

Ижаланы Фатима.