Хычынланы ёмюрю теренден келгени себебли, аланы бир къаууму аланланы хантларына саналады, алай демеклик, къарачай-малкъар халкъны миллет хантыды. Хычынланы талай тюрлюсю барды, аланы бир къаууму бла окъуучуланы шагъырей этерге излейбиз.
Кийик хычын – кийик этни ууакъ этиб, тузун-шибижисин джарашдырыб, тылыны ичине салыб бишириледи. Аны асламысына уучуланы кюнюне аталгъан байрамда хазырлагъандыла буруннгула;
зюдюр хычын – къара наныкъны иги бишген кёгетлерин джайылгъан тылыгъа салыб, анга да башындан шекерчик себгендиле. Аллай хычынланы кёгет джыйгъан кёзюуде маммат хантха санаб, сыйлы кёргендиле;
бал хычын – иги сыгъылгъан, хуппегиси саркъгъан ачыгъан бышлакъгъа балны къошуб, анга да джангы чайкъалгъан джаудан да билинир-билинмез къошхандыла да, тылыны ичине салыб биширгендиле. Сора ол хычындан кесек сындырыб неда кесиб босагъадан джангы кирген келинчикге ашатхандыла. Анга джораланыб этгендиле алай;
шекер хычын – къалын ауланнган сютбашыгъа шекерден аз къошуб, иги къатышдырыб, аны джукъа тылыны ичине джагъыб, алай биширгендиле. Аны биринчи атламла этген гитче сабийчикге эмда аны анасына атаб белгилегендиле;
гоша хычын – къалынлыгъы бармакъны базыкълыгъы тенгли болгъан хычынды. Аны эркиши сабийге юч джылы толса, этиб тургъандыла аланла;
гардош хычын – бу уа барыбызны да бюгюнлюкде тепсиден къурумагъан хантыбызды. Аны бишген гардошланы эзиб, гыртсыз сыйдам, 7-ден бири чакълы бир, башы ауланнган (неда ауланмагъан) бышлакъны ууакъ этиб анга къошуб, иги къатышдырыб, къол аязынга сыйыннган хычын ични (джуммакъны) тёгерек этиб, тылыны ичине салыб биширедиле. Джангы чайкъалгъан джау неда сютбашы бла тепсиге алай салынады. Бу хычынны чёблеу джауда да биширедиле, табада джаусуз да биширедиле;
джуммакъ хычын – бу хычынны да тамам гардош хычынча хазырлайдыла. Джангыз, ичин джайыб салмай, джуммакъ этиб, тылы джуммакъны ичинде джабыб, андан сора джайыб биширедиле;
дугъума хычын – дугъума хансны ууакъ туураб анга да бышлакъ, джау къошуб, тылыны ичине джайыб джарашдырадыла;
чюгюндюр хычын – къызыл неда шекер чюгюндюрню джангы чапыракъларындан этиледи. Чапыракъланы джуууб кирсиз этгенден сора сууун саркъытыб, аланы туураб (бек ууакъ туураргъа болмайды), аз туз атыб, аны да къолунг бла учхара эзерге керекди (бек эзерге джарамайды, дамы кетиб къаллыкъды), андан сора анга да ууакъ этилген бышлакъны къошаргъа керекди. Аланы бир-бирине иги къатышдырыб, тылыны ичине салыб, къызгъан чёблеу джауда биширедиле;
мурса хычын – тамам чюгюндюр хычынны хазырлагъанча ол да алай этиледи, татыуу андан узакъ башха болады;
кърым хычын – бу хычынны ичин тыйыншлысыча хазырлар ючюн, принч, гаккыла, джюзюм эмда сары джау керек боллукъду;
бышлакъ хычын – бизни миллетде бу хычынны атына бёрек да дейдиле. Аны ичин бышлакъны къыргъычха узун ышыб, анга да бир кесек сары джау къошуб хазырлайдыла;
эт хычын – тууар этни тирменде тартыб, анга да ич джау къошуб, тузун-пурчун, соханын кереклисича къошуб, табагъа джайылгъан тылыгъа салыб, хычынны башын бир кесек ачыкъ этиб биширедиле;
джауда бишген эт хычын – хычын ични эт хычыннгача тамам алай джарашдырыргъа керекди, сора тылыны джайыб анга да къол аязынгда тёгерек джуммакъ этилген эт хазырчыкъланы салыб, башын бирси джайылгъан тылы бла джабыб, тёгерек сыфатда кесиб, исси чёблеу джауда биширедиле;
хумджу хычын – джангы сыгъылгъан бышлакъдан хазырланады ичи. Бишгенден сора джангы чайкъалгъан сары джау бла неда сютбашы бла бирге салынады тепсиге;
ындыр хычын – кесилген малны бауурун, ёпкелерин, джюрегин, дагъыда джён этинден да бир кесекчик, барысын да эт тирменде тартыб, анга да туз-пурч кереклисин къошуб, алай хазырлайдыла аны ичин;
тыпчынай хычын – ичи къалын этиледи, сютлю джаш мурсаны чапыракълары, бир кесек бышлакъ, бир кесек да ич джау эмда гаккыла къошулуб хазырланады ол. Аны чалкъыны кёзюую башланырны аллы бла бишириб, чалкъычылагъа, сыйлы маммат ашха санаб, теджегендиле;
оракъ хычын – бу хычынны тылысы бир талай тюрлю мюрзеуню унундан хазырланады: будай, арпа, нартюх, къара будайны унларындан бирер кесекни бирча алыб къатышдырыб, тылы басыб хазырлайдыла. Хычын ични да асламысына бышлакъдан этедиле. Сабан оргъан заман джетгенлей, оракъчылагъа аталыб биширилгендиле бу хычынла бурунлада;
ынгырдык хычын – аны ичин бышлакъ бла ачыгъан сютден маясыз сыгъылгъан бышлакъ къошуб этедиле. Джауда тюл, къургъакъ биширилиб салыннганды тепсиге;
сыйыргъын хычын – къалыныракъ тылысы бла ичине да тартылгъан тууар этге къой къуйрукъну джауундан къошулуб джарашдырылгъан хычынды;
къалияр хычын – тыхтен хансны ууакъ туураб этилген хычыннга айтадыла;
гин хычын – бу хычынны ичи бютеулей да джангы ёсген джаш гинледен этиледи. Бир къауумла анга джашил сохан да къошуучандыла, ансыз да болады;
хыйар хычын – бу хычынны ичин къабны, бышлакъны, бир кесек сары джауну къошуб этедиле. Къачхы кёзюуде бачха-сабан джыйгъан заманда сыйлы маммат хантха санагъандыла;
кёгет хычын – бек бишген кёгетледен (кертмеледен, алмаладан, шапталладан) хазырланады хычын ичи. Терек бачхалада ишле башлансала, алай демеклик, кёгет джыйылгъан заманда быллай хычынла этиб, бир-бирин сыйлагъан адет да джюрюб тургъанды аланлада;
къобуста хычын – бусагъатда аны сабий да, къарт да бек сюйюб ашаучандыла. Бу хычынны къобустаны ууакъ туураб, сериуюн отда бишкеклендириб, тузун-пурчун кереклисича джарашдырыб, алай хазырлайдыла;
ёпке хычын – къой ёпкени эт тирменде тартыб, керекли бирси затларын да къошуб, соханны да бек ууакъ туураб, анга къошуб алай хазырлайдыла бу хычынны ичин.
Башында айтылгъан хычынланы бу къауум тюрлюсюнден сора да тау миллетле кёб тюрлю хантлагъа уста болгъандыла. Ким биледи окъуучуларыбызны ичинде джангы джукъ эшитген, билген болса, бу тизимни мындан ары элтир деб ышанабыз.
БАТЧАЛАНЫ Фатима.
