Байрамкъулланы Муратны джашы Мауланны таныгъанла, аны атын эшитгенле аз къалгъан болурла. Ол ауушханлы 39 джыл болады.
Ким эди Маулан? Ол «Ленинни байрагъы» газетде иги кесек заманны ишлей туруб, артдан Черкесскеде турист базаны директору болгъан эди.

Кюнлени биринде джумуш чыгъыб, поезд бла къайры эсе да бара тургъанлай, джюреги тутуб, ауушуб къалгъан эди. Тукъумубуз бир болгъаны ючюн да болур эди, экибизни арабызда шохлукъ бегиген эди. Къууанчлада, джарсыулада бирге болуучан эдик. Ол кеси да коммунист эди.
Джууукълары, тенглери, партия къуллукъчула джыйылыб, Дружба элни къабырларында асырадыкъ. Ол 1986-чы джыл эди. Джай кёзюу болгъаны себебли, кюн бир да исси эди, къыздыралгъаныча бир къыздыра эди. Мадар табсала, бир къауумла, иссиликге тёзалмай, къабырладан терк огъуна джанларыкъ эдиле. Алай а, ёлюкню асырагъынчы кетиб къалсала, халкъны аллында бедишлик боллукъларын билиб, тёзерге кюреше эдиле.
Совет Союзну джыллары аман джылла болгъандыла деб айталмайма. Иги затлары кёб эдиле. Алай а, аман затлары ол иги затланы хорлаб, къралны атын аман бла айтдыра башлагъан эдиле. Сёз ючюн, беш къой бла бир ийнекден кёб тутмагъыз, артыкъ джер сюрюб, джукъ ёсдюрмегиз, арбазыгъызда ат, эшек кёрюнмесин деб, элчилени къыйнаб башлагъан эдиле партия къуллукъчула. Артыкъ да бек коммунист эсе, аны асырагъан заманда джаназысын этмегиз, къабырлада дууа этиб, къолларыгъызны кёлтюрмегиз деб башлагъанларында, джамагъат разы болмагъанын билдире тебреген эди.
Байрамкъул улу коммунист болгъаны эмда джууаблы къуллукъда ишлегени себебли, аны асырагъан сагъатда партия къуллукъчула да бардыла. Оруслула да кёрюнедиле. Къабырлагъа келген джамагъатны асламысы къарачайлыладыла. Афенди ёлюкню джаназысын этейик дегенинде, былайда дау башланды: бир къауумла, ала уа коммунистле, партия къуллукъчула эдиле, джаназысын-затын этмей, къабыргъа салайыкъ ёлюкню, ол коммунист болгъанды, андан сора да джууаблы къуллукъда ишлегенди деб, дауур ачыб башладыла. «Огъай, ол муслиманлыды, муслиманча асыраргъа керекбиз аны» деб, афенди башхала да сёз къошдула. Эки къауумну араларында даулашыу иги кесекге созуллукъ болур эди, Ставрополь крайны къадысы Бостанланы Идрисни джашы Алий келиб къалмаса. Партия къуллукъчуладан къоркъгъан-зат этмей, ортагъа чыгъыб:
– Бюгюн сиз Байрамкъулланы Мауланны асыраргъа келгенсиз, – деди. – Къарачайлыды, муслиманлыды. Былайгъа келгенлени бары да биледиле бурундан бери муслиман дининдеча асыралгъанын. Аны сиз бюгюн муслиманча асырасагъыз къралгъа не хатасы тиеди? Хайыры боллукъду, дерикме. Нек десенг, кърал аны муслиман адет бла асыраргъа къойса, халкъ аны сыйын кёрлюкдю, аны тюзлюкню сюйген къралгъа санарыкъды. Бюгюннге дери алай болуб келген ишни нек тюрлендирирге излейсиз? Мени айтханым бла хош болмагъан партия къуллукъчу ортагъа чыкъсын да, кёлюне келгенни айтсын. Унутмасын, эсинде бир затны тутсун, бюгюн биз Байрамкъулланы Мауланны къайсы адет бла асырасакъ, мындан ары да башха коммунистлени ёлюклери да алай асыралыныб турлукъдула. Ол себебден, мени айтханымы эте эсегиз, джамагъатда алай боллугъун излейди, ёлюкню муслиман адет бла асырайыкъ...
Бек сейир-тамаша болуб къалдым, даулашыу терк огъуна тохтаб къалгъанында. Ол кеслерин алгъа уруб, ёлюкню орус адет бла асырайыкъ деб тургъан къарачай партия къуллукъчула, ауузларына къууут джуммакъны алгъанча, джукъ айталмай, къара тынгылауну басыб тохтагъанларында, Байрамкъулланы Мауланны ол кюн муслиман адет бла асырадыкъ. «Бир ёгюзню юсю бла джюз ёгюз суу ичер» дегенлей, бир онглу адамынг болса, тюзлюкню джакълаб, хар затны тыйыншлысыча этдирликди. Ол кюн джамагъатны бары да Бостанланы Алийге уллу разылыкъларын билдирген эдиле.
Кесини заманына кёре, Бостанланы Алий онглу адамларыбызны бири болгъанды. Ол Уллу Ата джурт къазауатда да болуб, капитан чынны да алыб, саугъалары да кёкюрегин джасай, фронтдан къайтхан эди. Бир да фахмулу, таукел адам эди. Арабча окъуй, джаза биле эди. Бир къауум къабырланы сын ташларында джазыу ишлени ол бардырыучан эди. Бир да ариу, таб джазыучан эди. Сёз ючюн, Джангы Тебердиде бир къабырны сын ташына джазыуну ол джазгъан эди да, аны кёргенле къолуну чемерлигине, усталыгъына бюгюн-бюгече да сейир-тамаша болуб турадыла.
Бостанланы Алий джамагъат ишлеге тири къошулуучу адам эди. Сёз динни, къарачай халкъны юсюнден бара эсе, чакъырылса, чакъырылмаса да, бармай къалмай эди. Анга: «Нек келдинг?» – деб киши джукъ айталмай эди. Нек десегиз, бир да белгили адам эди. Бир кере Ставрополда чыкъгъан газетлени бирине къарай келиб, сёз муслиман динни юсюнден барлыкъды деб, бир билдириуню окъуб къояды. Башха миллетлени динчилерин чакъыргъанларын билдирселе да, къарачайдан бир кишини да чакъырмай къойгъанлары Алийни джанына тиеди. Ол 1960-чы джыл эди. Москвадан да къонакъла келиб, муслиман динни магъанасы тас болуб баргъаныны юсюнден сюзюу ишлени бардырыргъа керек эдиле динчиле. Сюзюб да башлайдыла. Башында айтханыбызча, хар сёлешген муслиман динни къуруб баргъаныны юсюнден билдирген эди. Тюбешиу бошалыргъа кёб къалмагъан болур деген заманда Бостанланы Алий ёрге турады да, доклад этгеннге быллай соруу береди:
– Бизни къралда муслиман динни тутхан миллетлени тизимин айтыб чыкъдыгъыз, – дейди. – Къарачайлыланы атларын сагъынмай къойдугъуз. Биз да мycлиманбыз. Нек этдигиз алай?
Доклад этген Москвадан келген адам эди. Къарачайлыла Орта Азия бла Къазахстандан къайтханлы юч джыл озгъан эди. Кёчгюнчюлюкню заманында къарачай миллет къырылгъанды, бир адамы да къалмагъанды деб, сталинчи режим хапар джайгъаны амалтын, москвачы къонакъланы эслеринде-бусларында джокъ эди, уллу къыйынлыкъланы хорлаб, бизни джуртубузгъа къайтханыбыздан. Ол себебден докладчы, бир кесек кюлюмсюреб:
– Къарачай миллет барды деб, мен ёмюрде да эшитмегенме, – дейди. – Болса, айтмаймы къоярыкъ эдим. Айтырыкъ эдим...
– Сизде айыб джокъду, – дейди Бостан улу. – Айыб Кавказда аз санлы, къарачай миллет да аланы ичлеринде болуб, миллетлени джокъ этерге излеб, аланы Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрген фыргъауун Сталиндеди. Къадалыб кюрешсе да, аз санлы миллетлени асламысын къырса да, толусу бла къыралмады. Кёчгюнчюлюкню сынагъан миллетлени, мен да аланы ичинде болуб, келечилери ма былайда олтуруб турадыла. Бизни афендилерибиз бардыла. Ораза тутабыз, намаз къылабыз. Ёлгенлени джаназыларын, дууаларын этиб асырайбыз. Алай этгенибиз ючюн кърал бизге джукъ айтмагъанды. Мен Ставрополь крайны муслиманларыны къадысыма.
Алайда Москвадан келген докладчы Бостанланы Алийден кечмеклик тилеб, былай айтады:
– Къарачай миллет барды деб, бизге айтмагъан эдиле башында, – дейди. – Кёб адамыгъызны киши джерледе тас этсегиз да, джуртугъузгъа къайтханыгъызгъа бек къууандым. Миллет болмагъан джерде дин да болмайды. Къарачай миллетни джокъгъа санаб тура эдик да, сизни кёргеникде, сизни оюмугъузну эшитгеникде, миллетигиз, динигиз сакъланнганын билдик. Кёб турмай муслиман диннге кеслерин бергенлени съезди боллукъду да, сени да анга чакъырлыкъбыз. Келмей къалма...
Москвадан келген къонакъла, Бостан улуну билимли, ачыкъ кёллю, таукел адам болгъанын ангылаб, съездге чакъырыллыкъланы тизимине къошадыла.
Бостан улу ауушханлы иги кесек заман болады, джандетли болсун. Ол ахыр кюнлерине дери джууаблы джамагъат ишлени бардыргъанлай турду. Элледе имамла джокъ эдиле да, аланы табды. Джашланы Бухарагъа окъургъа джиберди. Хызенле джюрютюуню къойдурду. Динни юсю бла джамагъат джунчумазча кёб ашхы иш этген эди.

Байрамкъулланы Рамазан,
Черкесск шахар.