Джёгетейде 1943-чю джыл аууз-герги (октябрь) айны аягъы, абыстол (ноябрь) айны аллы, къач заман джетибди. Кечеле сууукъдула. Джер къургъакъды. Къачхы джауумла болмай, кюнле джылыдыла.

Джёгетей уллу элди. Гюрюлдеуюк аны тийрелерини бириди. Боркъулдауукъ – къара суучукъну ёзени – уллу болмаса да, ол ёзенни эки бетге бёледи. Кюн бети Гюрюлдеуюкдю, ол бир бетине Къонду Къабакъ дейдиле. Гюрюлдеуюкню, тюз джерини азлыгъындан, орамлары тардыла. Джол, джууукъ салын-
нган юйлени аралары бла барады, Бийчесын сыртха чыгъады. Ол джол бла бирча аскер кийимли адамла, бир-бири ызындан тизилиб, Айры таба ёте эдиле. Биз, орамда сабийле, аладан къоркъа эдик, къалайгъа болса да, бугъаргъа кюреше эдик. Атам салгъан юйюбюз, тылдан топуракъ бла сюртюлюб, чалмандан ишленнген эди. Орамда, арбазгъа джууукъ, кёкенча ёсген, сары эрик терек бар эди. Эсимдеди мен терекни артына букъгъаным. Кёчюрюлгенден бери, атам ишлеген юйден, бауладан, малла джыйылгъан джатмаладан, тауукъ орундан, бир зат да (къазыкъ да) къалмагъанды, джокъду. Атамы алты баласы ол арбазда туугъанбыз, ол къазауатха кетген джыл, тогъуз джылдан атлай баргъан биринчи баласы къызчыкъ эди. Атабыз къазауатдан къайтмай къалгъанды. Биз арбазыбыздан азыкъсыз зор бла Орта Азиягъа къысталгъанбыз.
Власть тутхан, мурдар зар къауум, къарачай миллетни джерини ариулугъуна, байлыгъына джутланнганды. Джашлары, къарнашлары, эгечлери, аталары къазауатха кетиб, эллеринде къартла, тиширыула, сабийле къалгъандыла. Аланы кимге, не терсликлери болургъа болур эди?! Болмагъанды!!! Къарачайны, джалгъан айыблаула къураб, терслеб, малла ташыучу вагонлагъа тыкълаб, кёчюргендиле.
Кеси этген, джыйгъан рысхысындан: малларындан, нартюхден тыкъланнган гёнлеринден, бачхаларында асыралгъан гардош кирелеринден, тузлукъ-бышлакъ джыккырларындан, челекле бла сакъланнган къайнагъан джауларындан, чардакълагъа, гёзенлеге тагъылгъан къакъ этлеринден, биргесине алыргъа эркинлик болмай, ач ёлюмге буюргъанды.
Кёчюрген мурдар къауум эшелонла барыб тохтарыкъ джерде, кесини терслигин джабаргъа: «Адам ашаучу бандитле келедиле» деген сёзню джайгъан эди. Джайылгъан сёзге кёре, къыргъызлыла, къазахлыла, башхала да, бандитле, адам ашагъанла, къашкъырла (бёрюле) келедиле деб, къоркъутханлары, бизге къаллай кёз бла къаралгъаны да, анга кёре болгъанды.
Джуртларындан, юйлеринден зор бла къысталгъан миллетлени ичинде къарачайлыла биринчи болгъандыла. Элтиб Къыргъызстан бла Къазахстаннга къачхы сууукълада чачхандыла. Инджиулерине аз да-кёб да къралдан эс бёлюнмегенди.
Къарачайны адам саны ол кёзюуде 69 мингден аслам болгъанды. Аны 400 элге чачхандыла, сылтауу – миллетибизни джокъ этерге…
Ачлыкъ джетгенди, ич ауруу джайылгъанды. Саулукъгъа къарар дохтур, дарман табылмагъанды, ёлюм кёб болгъанды.
Эриккенланы Джюсюб, тёрт ууакъ сабийни атасы, къазауатха кетгенди. Юй бийчеси Кыштайны сабийлери бла Къыргъызстанда джыйырмагъа джууукъ арбаздан къуралгъан Урмурал элге тюшюргендиле. Сабийлери бла Кыштайгъа сууукъда къозула джыйылыучу мал орун джетгенди. Къыш сууукъ келгенди. Джылынырча отджагъа, отун мадар болмагъанды. Ачлыкъ бла бирге ич ауруу (дизентерия) джайылгъанды, адамланы сууукъ да, ауруу да бирден къысхандыла, тюб болургъа джетдиргендиле. Бу элге тюшген къарачай юйдегиледе къуру сабийле бла тиширыула болгъандыла. Ачлыкъдан, сууукъдан, ауруудан джатханлары бла, кёбюсю, эртденблагъа саулай юйдегилери бла къырылгъанла кёб болгъандыла. Мурдарланы «адам ашаучула, бандитле» деб джайгъан хапарлары кёчюрюлгенлеге ауур азаб болуб тургъанды. Алайда аллындан джашагъанла да, онгсунмай, тик къарарча болумгъа къойгъандыла.
1944-чю джылны джаз кёзюую джетеди…. Мант тамырланы къазыб, джангы ёсе башлагъан джумушакъ клевер хансны, бир къауум тереклени чапыракъларын, гоккаларын да талпыб ашай эдик…. Аллай бир кюн къазылгъан гардош бачханы къары эриб, ичинде джукъ къалгъан бар эсе деб, чучхуб кюреше эдик. Ичи юшюб, кебиб, унча акъ болуб, гардош къабукъну кёрдюм, алыргъа узалдым… Урургъа тебрегенча кёрюб, къоркъуб, алайда айлана тургъан бир калак ит, бутумдан къабхан эди. Ачыгъаны, къоркъгъаным да эсимдеди. Тишлерини салгъан джараларыны ызлары кетмегендиле, турадыла... Ненча кёрсем да, анамы, башхаланы да къайгъыргъанлары, къыйналгъанлары эсиме тюшеди, кёзюме кёрюнеди. Ол итни тюгюн кюйдюрюб, джарагъа салынса, къутургъан ауруу бар эсе, зарансыз къаллыкъды деб, не кюрешселе да, ит кесин тутдурмады.
Эсимдеди: будай сабандан битим къоратылгъандан сора, меничала да, уллула да машакъ излеб кюреше эдик. Сабанда, аз-кёб болса да, джерге будай бюртюкле, анда-мында, сау башла, тюшгени да бола эди. Машакъ джыялгъаныбызны алайда ашаб къоя эдик, джукъ къалса, къойнубузгъа къуя эдик. Ат бла айланыучу къарауул, къойнубуздан къотартыб, сыйырыучан эди. Андан эсе, ашаб къойгъа эдик.
Къазауатда эркишилеринден хапар билир мадар табылмагъанды. Адресибиз былайды деб джазаргъа, кёчгюнчюлени адреслери да болмагъанды. Къазауатда окъ-тоб тюбюнде къарачайлыла юйдегилерин джокъларгъа, суудан атылгъан чабакълай, къайдагъыларын билмегендиле... Къыргъызлыла, къазахлыла да, мал тутуб, бачха битдириб тургъандыла. Къазауатны азабы джашауну, ишни, битимни да тозуратханды, алай а, кёб-аз болса да, арбазлары къуру болмагъанды.
Кёчгюнчю тиширыула, не табсала да ашарыкъгъа ауушдура, сатыу эте, джууугъуракъ эллеге, комендантдан кемсиз къоркъа, кёз сакълаб, айланнгандыла. Комендантдан эркинликсиз бир элден бир элге барыргъа болмагъанды, сыйынмагъанны тюрмеге салыр оноуну комендант кеси этгенди. Комендантла аскерчи абычарладан болгъандыла, кёчгюнчюлени аскер джорукъда тутхандыла.
Ашарыкъны къытлыгъы мадар излетгенлей тургъанды. Кыштай да, кеси къолу бла этгенин сата, ауушдура, мадар эте, сабийлени кеслерин къоюб кетерге керек болгъанды. Аллай кюнлени биринде Кыштайны беш джыл болгъан бир джашчыгъы Мухаммат бара-барыб бир арбазда сюзме хызеннге узалады… Ол кёзюуде бу орам бла Сабыр деген бир къыргъыз киши юй бийчеси Балакёз бла къошларына бара тургъанлай, ол сабийни кёредиле, ач болгъанын, инджилгенин ангылайдыла. Къатына джууукъ келедиле, сабий хызенден, къоркъа-къоркъа, айырылады… Балакёз, ма аша деб, къошха элтир азыгъындан гырджын береди. Сабий, къысха сермеб алады, къолуна къаты къысады, джуду-джуду ашайды, Балакёзге, сыйырыб къоймасын дегенча, ийнаналмай, джити къарайды. Ол да: «Джей», бала, «джей»… сыйырлыкъ тюлме, – деб, башын сылайды, къойнуна да алады. – Бала, ач болгъанынгы, джунчугъанынгы да кёреме… Бу элге къарачайлыланы келтиргендиле. Сени аладан болгъанынгы ангыладым, тёзюмсюз къыйналдым…Сени инджитмез амалым барды». Ариу сёзлери, джумушакъ къарагъаны, къойнуна алгъаны, гырджын ашатханы да сабийни кесине илешдиргендиле. Сабий, гыбыр болмай, тынгылабды. Джарашырча кёрюб, къошха барайыкъ, ач боллукъ тюлбюз деб, сабийни арбагъа олтуртду. Бу оноууна кеси да аккыллыды. Сабийни ызындан джокълагъан болмай, тышына кеси чыкъгъанын ангылайды. «Буюрулгъан болур къош таба тебре», – дейди Балакёз Сабыргъа. Сабыр, сабийни урлаб бараса деб, урушады Балакёзге. Алай болгъанлыкъгъа, Балакёз бирден эки болмайды. Кеслерини балалары болмагъаны себебли, сабийни джаш этерге акъылына келеди. Сабырны сагъыш басханлай, Балакёзге да ачыуланнганлай, джашчыкъны да алыб, къошха джетедиле. «Мен сюйюб къарарыкъма, джууундургъан да этейим, кийим табханымы да кийдирейим», – деб, Балакёз сабийни алыб къошха кирди. Айтханыча, сабийге не табын да ана халда этеди. Кеси да къатына таяныб: «Джунчугъанса, балам, джукъла», – деб, башын сылаб джукълатхан да этди. Къолуна тюшген оюнчакъланы, асыраб тургъан джеринден чыгъарыб, къатына джууукъ салады, уянса ойнарын излеб. Талай замандан сабий уянды, керилген, эснеген да эте, джукъудан аязыды. Оюнчакъланы кёреди, джити къараб туруб, атчыкъгъа эсин ийиб, узалады. Балакёз аны онгсунду, илеширик болур деб, кёлюне келди. Сабий ана излерин биледи, аты болур деб, сагъаяды. Сабыргъа сорду, ол да билмегенин айтды. Экиси да: «Джашчыкъ, атынг къалайды?» – деб, сордула. «Мухамматды», – деб, акъырын халда айтды.
Тау этекледе джазны къызыу кёзюуюдю. Ханс иги кёлтюрюлгенди. Къой сюрюу кенг джайылыбды. Къойчу Эркебай сюрюуню къатындан узакъ кетмейди. Мухамматны атха миндириб-тюшюрюб, эркелетгенлей турады, сабий да онгсунады. Балакёз сабий окъургъа юренсе излейди. Бармакъланы, бир-эки деб, бюгюб санаргъа юретеди… Сабыр Балакёзге сабийге тюбеген элге барайыкъ, адамы табылыргъа болур деб, къатыракъ айтды. Алай а Балакёз бирден эки болмады: сабийни къайтармаз акъылдады…
Талай джыл ётдю… Сабырны къазауатда джаралары кеслерин билдире башладыла. Кюнден кюннге саулугъу амандан аман бола, къарыусуз болуб, больницагъа тюшдю. Эки ыйыкъ джатханындан сора, дохтур, Балакёзню кесине чакъырыб: «Этер амалыбызны аямай этдик, алай а джараялмадыкъ, юйге элтигиз, къолай тюлдю», – деди. Юйге келтиргенден сора, талай кюнден Сабыр ауушду….
Балакёзню Сабыргъа къыйналгъаныны тышында да, Мухамматны юсюнден сагъышлары тынчлыкълы къоймайдыла. Сылтауу – кесини сабийи болмагъаны, Мухамматха да керти джюреги бла илешгени. Кече джатса да, сагъышы – ол, кюндюз джумушунда да – ол… Акъылына кёб тюрлю затла келе, Сабырны маулуту ётгенден сора, биринде тохтайды: Мухамматны урларгъа, кесине сабий этерге. Аллындан да ол акъылда эди, алай а Сабыр тыйгъыч этиб тура эди. Энди, кеси къалгъанында, тыйгъыч джокъду. Бир кюн Балакёз кесини да, Мухамматны да бек керекли затларын джыйыб, эртденнги автобус бла, сабийни да биргесине алыб, кетеди…
Андан бери кёб джылла ётдюле…Балакёзден, Мухамматдан да хапар джокъ, тас болдула…
Къарачайлыланы башларына эркин этдиле, Ата джуртларына къайтардыла…Къурманлыкъла, тойла, джырла, Къобан суулай, бардыла… Джазгъыда сабан сюрген, урлукъ атхан, юй ишлеген, къачында – юйлеге кирген, битим джыйгъан, мал аш этген джумушла, миллетни аякъ юсюне салдыла…
Кыштайны, джыламукъ суулары таусулуб, ичинден кюйюб, Мухаммат джашчыгъына таралыб ётедиле кюнлери-джыллары да…Ол да миллети бла бирге къайтханды Къарачайгъа, алай а толу тюлдю къууанчы – джюреги Къыргъызстанда къалгъанды Мухаммат бла бирге… Ахыр кюнюне дери, автовокзалгъа барыб, джашыны келирин сакълаб тургъанды. Къадары алай болур эди, джашын кёрмегенлей, дуниясын ауушдургъанды… Аллах ол дуниясын джандет этсин…

Авторладан: бу хапар къуру тас болгъан бир сабийни юсюнден тюлдю. Бу халда къыйынлыкъда ёлген, тас болгъан къарачай сабийлени санын табаргъа кимни къолундан келир?! Сабий юйге элтебиз деб, кимле болсала да алыб кетиб, ёксюз сабийле тас болуб къалгъандыла. Юлгюге бир зат: Эриккенлагъа джууукъ джетген фронтдагъы адамны бир сабийин сабий юйге деб, къоратхандыла. Аны, ызына къайтарыргъа излеб, Эриккенладан эки къарнаш – Хыйса бла Гыкга, джандетли болсунла, комендантдан да бугъа-къоркъа, ташатын, тогъуз сабий юйге айланыб, табалмай къалгъандыла…

Батчаланы Манаф,
Эресейни Джазыучуларыны союзуну члени,

Акъбайланы Анзор хаджи (къарачайлы).