Мен бу статьяны джазарны аллы бла, кесимде болгъан затланы тюзлюгюн, кертилигин ачыкълар ючюн, Лайпанланы Сейитни къызы Тамара бла хапарлашдым. Муратым а атасыны юсюнден бир бёлек сорууума джууаб алыу эди.

Ол джумушну тындыра, Тамара Сеитовна сёзюн былай башлады:
«… Мени багъалы, джанымдан эсе бек сюйген атамы, кесини миллетине билген затларын басмаларгъа мураты болуб, замансыз кетгенине джыламугъуму тыялмай, биографиясын джазама…» (бир сёзю да тюрлендирилмегенди – Д.А.)
Лайпанланы Зекерьяны джашы Сейит 1925-чи джыл аууз-герги (октябрь) айны 5-де Ючкекен элде туугъанды. Орта билим да туугъан элини орта школунда алгъанды. Сюргюнню заманында Къазах ССР-ни Манкент деген элинде джашагъанды. Урунуу джолун анда башлаб, миллети бла бирге туугъан Ата джуртуна 1956-чы джылда къайтады. Къарачайлыла бютеулей къайтыб, Гитче Къарачай район джангы джараша айланнган кёзюуде, 1957-чи джылны арттотур (апрель) айындан башлаб, районда, биринчи болуб, «Шохлукъ» атлы газетни ишин къурашдырыб, кеси да анга редакторлукъ этеди.
1958-чи джылда уа, къарачайлыладан биринчи болуб, Ленинградда университетни журналистика факультетине киреди. Ары окъургъа кириу алай тынч тюл эди – къарачайлыланы ол джыллада аллай уллу шахарлада тарихден, джамагъат джашаудан, журналистлик ишден баш билим берген окъуу заведениелеге сюйюб алмай эдиле. Аллай факультетледе окъугъанланы политика бла байламлы ишге санай эдиле. Алайда окъууун джангы башлагъаны бла Сейитни партияны обкомуну теджеую
бла «Къызыл Къарачай» газетде ишлерге чакъыргъан эдиле. Окъууун 1962-чи джыл тауусуб, профессионал журналист болуб чыгъады. Алай бла, ол, «Ленинни байрагъы» атлы ана тилде чыкъгъан газетибизни бёлюмлерини талайына башчылыкъ эте, урунады. Бир бёлек заманны газетни джууаблы секретары къуллукъну да баджарыб тургъанды. Газетге ишге келгени бла аны СССР-ни Журналистлерини союзуна аладыла.
1964-чю джылда областда партия-совет къуллукъчуланы тилеклери бла, Къасайланы Муссаны джашы Османнга «Совет Союзну Джигити» деген ат аталады. Ол иш Къарачай шахарны ара майданында бардырылгъан эди. Алайда, джаш адам болса да, баш билимли, профессионал журналист Сейит Османны юсюнден китаб джазарыгъын таукел айтхан эди. Бир айгъа командировка алыб, Белоруссиягъа атланады. Эки-юч кере да къысха заманнга барады. Алай бла, бютеу джыйгъан архив материалларын да хайырландыра, «Къарачайны уланы – Белоруссияны Джигити» деген документли повестин китаб этиб чыгъарады. Бу джумуш Къарачай-Черкес автоном областха къой, бютеу Шимал Кавказгъа белгили болады. Китаб, тюкенлеге тюшмегенлей, школлагъа, библиотекалагъа, эл клублагъа чачылады. Магъаналы китабны кърал басма 1986-чы джыл джангыдан басмалайды.
Сейитни экинчи китабы «Заманла ушагъы» деген ат бла 1967-чи джыл дуния джарыгъын кёреди. 1971-чи джылда уа «Гургумлу» деген повестин басмадан чыгъарады. Арадан талай джыл кетиб, 1980-чы джылда «Баталлары» деген романын, 9-10 джылны материал джыйыб кюрешген «Гюрге кюн» романын джазыб, басмалайды. Артда сагъынылгъан китабны магъанасын айырыб чертерге дурусха санайма. Нек дегенде, ол къарачай миллетни сюргюнде кёрген къыйынлыкъларыны юсюнденди, миллетибизни Орта Азия бла Къазахстанда джашагъан 14 джылны кюзгюсюдю. Алайды да, ол джыллада бу китаб кёб къарачай юйдегини китаб тапхаларыны тёрюнде сакълана эди. Быллай, джарыкъ, кърал магъанасы болгъан ишлери ючюн, Сейитге 1980-чы джыллада «РСФСР-ни маданиятыны махтаулу къуллукъчусу» деген сыйлы ат аталгъан эди.
Лайпан улу Сейит, газетде ишин да джарсытмагъанлай, джазыучулукъ иши бла да таймаздан кюрешгенлей тургъанды. Бу ишлени ол базманнга салгъанча, теппе-тенг бардыра эди. СССР чачылыб, андан Эресей Федерация джангы къуралгъан кёзюуледе кърал китаб басмабыз да джабылыб, оюлуб, энчи къолгъа кёчген чакъда джазыучуланы китабларын басмалаугъа эс бёлюнмей тохтагъан эди. Ол джанын да эсгере, биле турса да, Сейит дагъыда эки китаб джазады. Бири «Ючкекеним», экинчиси «Кесибизде – аланлада». «Ючкекеним» атлы китабында джазылгъан затланы бир бёлеги тарих-этнография статьяладыла, илму магъаналы тарих тинтиуле тюлдюле. Аланы бир кесеги халкъгъа белгили талай адамны биографиялары бла окъуучуланы танышдырыргъа деб джазылгъан къысха очеркледиле. Бирси кесеги уа джамагъатда джюрюген эски хапарлагъа неда аланы вариантларына кёре джарашдырылгъан этнография халлы статьяладыла. Адамны джашаууну ёсюм джолуна, табигъат темалагъа джораланнган да талай статья, аны кибик дагъыда башха затла бардыла. Бу китабында материалланы юсюнден ол кеси былай чертеди: «Мен не тарихчи, не этнограф тюлме, мен журналистме. Бу джазгъанларымы окъуучулагъа сейирлиги танылыр неда мындан алагъа бир магъана чыгъар дегеними, тюзю, былай болур деген мурат бла, къолумдан келгенича, къурашдырыргъа кюрешгенме. Быллай ишле илму-тарих-этнография тинтиуле тюлдюле, сора алада тарихлик шарт джокъду деб, чорт кесиб къояргъа да джарамаз. Бек кёбдюле тюз затла…»
Былайда автор кеси джанындан джукъ къошаргъа излемегени танылыб турады. Быланы окъугъанла бек ариу ангыларыкъдыла бюгюннге дери къарачай тилде басмаланнган китаблада бу китабда джазылгъанла хазна тюбемегенлерин. Сейитни адети эди джангы джазгъан китабларын кеси къайтара-къайтара окъугъандан сора басмагъа теджегинчи джашаудан, тарихден, адабиятдан, маданиятдан уллу хапарлары болгъан адамлагъа бериб, аланы оюмларын эсге алыб, ала бла дагъыда хапарлашыб, андан сора алай басмалатыу. Бу китабха да ол джыллада критикле Байрамукъланы Нина бла маданият джанындан да Борлакъланы Борис къараб, сюзюб, оюмларын авторгъа билдиргендиле. Китаб андан сора басмадан чыкъгъанды. 1999-чу джылда уа «Кесибизде – аланлада» деген повести Ючкекенде чыгъады. Повестни басмагъа берирден алгъа, башыракъда чертгенибизча, джамагъатны ичинде джашаудан уллу, терен хапарлары болгъан ючеуленни табыб, аланы оюмларын кеси базманында чегиб, андан сора алай теджегенди басмагъа. Ючеуленни бири, СССР-ни окъуу-билим бериу джанындан айырма къуллукъчусу, РСФСР-ни махтаулу устазы, кёб джылланы Гитче Къарачай районну окъуу бёлюмюню тамадасы болуб тургъан Хапаланы Батдалны джашы Адемей эди. Экинчиси, Акъбайланы Халимат, Ильясны къызы, джашауун Терезе элни сабийлерине терен билим бериуге атагъан, Эресей Федерацияны, КъЧР-ни да махтаулу, айырма устазы; ючюнчюге да, Терезе орта школну директору Салпагъарланы Назбийни джашы Джетул эди.
Повестни ал сёзюнде китабны автору, бу къауумгъа разылыгъын билдире, былай джазгъанды: «Повестни окъудула, джаратдыла, махтагъан да этдиле. Алай бла, повестге кенг джол ачылды. Алагъа джюрек разылыгъымы билдиреме. Аланы сёзлери повестни джазаргъа кюрешгеним бошуна кетген болмаз деб джюрегими тынгылы этерге, китабны басмалар ючюн таукеллендирирге себеб болдула… Хар къуру да бир-бирибизни табыучуладан болайыкъ.
Ашхы муратларыгъыз толуб кёрюгюз. Сау болугъуз!»
Бу башында кёргюзтюлген ючеуленни оюмларын да кёргюзте, эсге ала, повестни басмагъа теджерден алгъа аны мен да окъуб, кёлюме келгенни айтырымы, джазарымы излей эди да, аны тилегин толтуруб, ол айтханча этиб, терк ызына къайтаргъан эдим. Типография энчи къолда эди да, аны да «ауузу къургъакъсыб» тура болур эди, олсагъатлай басмалагъан эди. Повесть басмадан чыкъгъандан сора, аны ныгъыш нёгерлерине – бу темагъа бир зат джаз деб даулаб туруучу тенглерине – бериб окъутады. Ай медет, аланы биринден да, сау бол, къыйналгъанса деген чыкъмады, деб джюрек инджиуюн билдирген эди Сейит. Къарачай окъуучуну бу халгъа джетгенине мардасыз къыйналгъанын ачыкъ джазгъан эди.
2000-чи джылны аягъында Сейит «Джаш журналистлеге ачыкъ письмо» деб уллу статья джазады. Этиучюсюча, статьяны къол джазмасын меннге джибереди. Статья бла танышхан да эт, Гочияланы Гюльзарагъа уа, статья чыкъса, газетинги берирсе, деб аманат этген эди. Олсагъатлай огъуна аманатын толтургъан эдим.
Кимди Гочияланы Гюльзара, анга аллай бир нек магъана берди, дерикле да болурла. Гюльзара 1998-чи джыл Сары-Тюз орта школну алтын медалгъа бошагъан элчини – Гочияланы Сарбийни джашы Умарны – къызчыгъы ды. Ол джыллада адабиятдан 9-чу, 11-чи классланы бошагъан къарачай сабийле, экзамен орнуна реферат джазыб, аны экзамен комиссияны аллында джакълай эдиле. Мен ыйыкъны алгъа рефератланы темаларын баямлагъанымда, ол къызчыкъ Лайпанланы Сейитни джашау джолу бла чыгъармачылыкъ ишини юсюнден теманы аллыкъма, аны меннге беригиз дейди. Береме. Комиссия, рефератны джарашдырылгъанындан башлаб, аны ич магъанасына дери танышады, къарайды, сюзеди, багъа береди. Реферат комиссияны столундады. Окъуучу уа, анга къарамагъанлай аланы сорууларына толу джууаб берирге керекди. Алай бла, Гульзара, рефератын джетишимли джакълаб, «отлично» деген багъаны алады. Алтын медалгъа бошагъан къызчыкъны (бир тыш адамны болушлугъу болмагъанлай) ата-анасы КъЧКъУ-ну биология бла химия факультетине салыргъа учунуб, къызчыкъ бла да, устазлары бла да оноулашыб, университетге бередиле къагъытларын. Документлени алгъан комиссия да, муну оноуу бла хош болуб, муратынг толсун деб, ашырадыла. Университетде экзаменле башланнган кюн мен да башха биреуге «баш аурууум» болуб баргъан эдим. Мени алайда айланнганымы кёрюб, университетде къарачай эмда ногъай тилледен кафедраны тамадасы, профессор Батчаланы Али-Мурат, комиссиядан чыгъыб, къатыма келиб, саламлашыб: «Окъутхан къызчыгъынг, Гочияланы Гюльзара, комиссияны аллында журналист Лайпанланы Сейитни юсюнден джазгъан рефератыны тамалында ушакъдан (собеседование) тыйгъычсыз ётюб, университетни журналист факультетине кирди», – деб къолуму къаты къысды. Мен да, джукъ билмегенча этиб, сауболну басдым. Къызчыкъны журналист факультетге кириб, анда окъуй тургъанын юйдегилери 1-чи сессияны бергенинден сора алай билген эдиле.
Бу иш газетде чыкъгъанында, Сейит меннге кеси келиб, уллу бюсюреу этиб, къызчыкъгъа да ары-бериле бериб кетген эди. Сейитни башыракъда сагъынылгъан «Джаш журналистлеге ачыкъ письмосу» бу ишден сора 2001-чи джыл башил (январь) айны 3-де газетде басмаланады. Ма ол статьядан бир бёлек юзюк:
«Къаламны къолгъа алыб, ана тилигизде корреспонденция джаза тебресегиз, ары дери билген бирси тиллеригизни унутуб къояргъа тырмашыгъыз. Орусча сагъыш этиб, къарачайча джазаргъа кюрешсегиз, джамагъатыгъызгъа тыйыншлы джумуш этелмезге болурсуз. Биреуден информация алыргъа тебресегиз, иги ашхы сагъыш этиб, кесигизни хазырлаб, ушакъ нёгеригизни узун соруула бла къыйнамагъыз. Джазгъаныгъызны не къадар къысха джазыб, кёб магъана айтыргъа тырмашыгъыз.
– Журналистни саууту-сабасы – сёздю. Сёз тынч да, дженгил да айтылгъанлыкъгъа-джазылгъанлыкъгъа ауур да, ачы да тиерге боллукъду. Алайына сакъ болугъуз. Ойнаб айтсагъыз да, ойлаб айтыгъыз.
– Ётюрюк, джалгъан затла джазыу, журналистни кесине огъай, басма изданиеге да уллу маразлыкъды. Махталыргъа тыйыншлы затны махтауун черте, сыйын айта билмеклик дурус ишди. Эндиледе уа, не джарашыу, чам-накъырда эте билген да хазна джокъду. Ол шарт а, джамагъат ана тилни асыры багъалатмагъаныны, тилни байлыгъын, джитилигин унута баргъаныны ышаныды.
– Биз, къалам тутханла, джаза билгенле, хар къуру да кесибизни тюп-тюзге санаб туруучула болмайыкъ. «Абынмазлыкъ аякъ джокъ, джангылмазлыкъ джаякъ джокъ» деген керти сёз бошуна айтылмагъанча кёрюнеди джашауда.
– Журналистика тынч иш тюлдю, алай а кесине тартхан сейир ишди. Къарачай тилдеги журналистикада ишлеб, киши да байыналмаз. Мен ёмюрюмю асламын анда ишлеб байыналмадым. Ёзге, джангыдан башларгъа тюшсе, келген ол джолуму сайларыкъ эдим.
– Насыбха, миллет-орус, орус-миллет сёзлюкле бардыла. Мени столумда 6 сёзлюк барды. Сёзлюкле къаламчылыкъ ишде уллу болушадыла…»
Белгили къаламчы Лайпанланы Сейитни юсюнден джазылгъан бу статьяны сагъына, бюгюннгю газет окъуучуну эсине бир затны салыргъа излейме. «Къарачайны» 1999-чу джыл арттотур (апрель) айны 17-де чыкъгъан 29-чу номеринде «Журналистни сыйына» деб статья басмаланнганды (автору «Бизни коррду»). Ол сарытюзчю, журналист Гочияланы Джагъафарны 80-джыллыкъ сыйына аталыб бардырылгъан мероприятиени юсюнденди. Аны мен къурашдырыб бардыргъан эдим. Ары элчиледен тышында да КъЧР-ни Башчысы Хубийланы Владимир, республиканы эл мюлк министри Гочияланы Борис, Лайпанланы Сейит чакъырылгъан эдиле. Сёз Владимир Исламовичден сора Сейитге берилген эди. Сейит Джагъафар бла бирге ишлеген 30 джылыны ичинде аны юсюнден тынгылы хапар айтхан эди. Ачыкъ, кенг джюрекли Сейит, сёзю тамагъына тыгъыла, къол джаулугъуна узала, алай бошагъан эди…
Лайпанланы Тамара, Сейитни къызы, ушагъыбызны ахырында былай чертеди: «Атамы меннге айтхан ахыр сёзлери: «Бир да бир кёб затны билеме, къаламчы тенглерим билмеген, миллетиме белгили болмагъан, ачыкъланмагъан затла болуб. Аны барын да джазыб, дуния джарыгъына чыгъаргъынчы, миллетиме баямлагъынчы джашаялсам, ол меннге салыннган борчдан къутуллукъ эдим…» Дагъыда осиятында: «Артымда къалдыргъаным – джазгъан китабларым болдула», – деб сын ташыма джазарсыз, деген эди. Айтханыча этерге кюрешдик. Атамы Аллах ол дуниясын джарыкъ, кенг этсин. Рахмат этсин.
Къызыу ишлей тургъанлай, этген муратларына джетелмей, 2001-чи джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 29-чу кюнюнде джюреги тохтаб къалды».

Доюнланы Абдурахман,
Къарачай-Черкес Республиканы махтаулу журналисти.