Таулуланы джашау сынамларында «атны игиси – къабакъда, адамны игиси – джомакъда» деген эски айтыу джюрюйдю. Кертиси да, джамагъат арасында адамны аты тюрлю-тюрлю ишлерини юсю бла сакъланыб келеди. Гитче тау миллетчикни – къарачайлыланы – ичинде да чыгъа келгендиле кеслерини атларын халкъны ауузундан тюшюртмегенле.

Бюгюнлюкде къайсы бирибиз да анга шагъатлыкъгъа талай юлгю келтирирге боллукъбуз, сёз ючюн: джамагъатха келген къыйын кюнледе джигитликлери бла (Татаркъан, Доммайчы, Къара-Мусса), къууанч-оюн кюнледе уста джырлары бла (Дебо улу Кючюк, Семенланы Къалтур, Къалай улу Аппа, Багъыр улу Къасбот) неда аркъан атаргъа усталыгъы бла (Шыдакъланы Дугу), тюз къара кючю бла (Абайханланы Къочхар), билими, лагъымы бла (Дебо улу Ильяс, Халил улу Хызыр), джамагъат ёкюллюгю бла (Ожай улу Солтан хаджи) дагъыда башхала.
Аланы бирине, сёзсюз да, Каппушланы Къады улу Алхаз хаджини санаргъа боллукъду. Ол кесини акъылыны джитилиги бла, джа­магъат арасында сёз чемерлиги бла, оноууну таблыгъы бла атын айтдыргъанды. Архив документле билдиргенлерине кёре, ол 1867-чи джыл юч джашы болгъан атача белгилиди. Туудукълары билдирген бла, Алхаз терен къартлыкъгъа джетиб ауушханды. Айтыугъа кёре, Алхаз (Каппуш улу) къарыусуз къарт болуб, кёзлери кёрмей, аякълары джюрюмей тохтагъанында да, элде уллу иш болса, аны ат арба бла джыйылыугъа келтириб, оноу соруб тургъандыла. Алхазны заманында, аны аууз тылпыуу джетмей, иш этилмегенди.
Алхазны анасы – Сарай амма – Къарачайда белгили джигит Къара-Муссаны эгечи болгъанды. Къарнашыча, Сарай да ётгюр адам болгъанын айтадыла. Эришиулени биринде, къыз заманында огъуна, ол, кече къарангыда атха миниб, талай сагъатлыкъ джолгъа атланыб къайтханды. Артдаракъда уа, биринчи эминадан ёлмей ёксюз къалгъан бешикдеги 14 сабийни кесине алыб ёсдюргенди. Аланы экисин урлаб баргъан «кёнчекчилени» ызларындан джетиб, ала бла сермешиб, сабийлени къайтаргъанды.
Не джаны бла да оюм этиб къарасакъ, Алхаз XIX-чу ёмюрню адамы болгъаны танылады, артыкъ да бек аны джамагъат иши Зукку пристопну, заманында баргъаннга ушайды. Ол кёзюуде Алхаз элге тамадалыкъ этгенди. Былайда чертерге тыйыншлыды: Алхаздан сора эл башчылыкъгъа тюшген адамла бары да бай къауумладан болгъандыла. Ала, Алхаз хаджича, джамагъатха къайгъырыб, тыйыншлы иш баджаргъан адамла болмагъандыла.
Халкъгъа белгилисича, Алхазны джашауунда баш иши, къалгъанлача, байлыкъ джыйыу тюл, джамагъатха къайгъырыу болгъанды. Ол себебден, «Алхазны оноуу халкъгъа джарайды ансы, юйюне, юйдегисине джарамайды» деген айтыу джюрюгенди.
Хапар джюрюуге кёре, Алхаз хаджи адам джегиуню къурутуугъа уллу къыйынын салгъанды. Аны кибик, улхучулукъгъа, къозлау ачхагъа, джангы юйдегини юсюнде берне, къалын джюрютюуге къаршчы болгъанлай тургъанды. Тарыгъыулары болгъан адамла (юй джумушда, джер юлешиуде) таймаздан Алхазны юйюне келиб, джарлылыкъларын айтыб, тюз оноу алыб тургъандыла.
Ол, байлача, аякъ басыб, кёз къысыб, хыйла-фитна этмегенди, «бай байны багъар, суу сайгъа агъар» деб болмагъанды. Аны тыйыншлы окъууу болмаса да, джамагъатны аллында сюелиб, Къобан ёзеннге арба джол амалсыз ишленирге керек болгъанын, элни сабийин окъутургъа устаз, ауругъаннга къараргъа дохтур кереклисин айтыб, сатыу-алыуну айнырын излеб кюрешгени, сёзсюз да, керти алчы адам болгъанын ариу тукъум белгилейди.
Алхазны аты, аны этген ишлери, оноулары халкъыбызны ауузунда фольклор халда сакъланадыла. Анга шагъатлыкъ этген талай юлгю келтирейик. Бу мисалланы Текеланы Идрисни джазгъанларындан алгъанбыз. Халкъ бошуна айтмагъанды «ат ёлсе, джери къалыр, джигит ёлсе, сёзю къалыр» деб. Текеланы Идрисни да «Къарачай тилни фразеология сёзлюгю» деген китабындан сора да ма бу хапарлары къалгъандыла, ахырына дери джетдирилмеселе да.
1. Къады улу Алхазны акъыл сёзлери къарачай джамагъатны сёз хазнасына, тин байлыгъына деменгили къошулгъандыла. «Тёгюлгенни толусу бла ким джыяды» дегенлей, Алхазны энтда кёб сёзю халкъда джыйылмай тургъанына ишек джокъду. Биз табхан афоризмледен, къысха хапарладан бир талайын келтирейик. Ала бюгюн да хайырлыдыла: «улху берген амалсыз, улху алгъан иймансыз»; «биреу джибитир да, биреу таяр, биреу от этер да, биреу джанар»; «иги къыз эрге чыкъса, эки элни джарытхан джарыкъ чырагъы, аман къыз эрге чыкъса, элни бир-бирине этген къара палахы»; «ол аслан-къаплан кибик, мен тюлкю-къоян кибик»; «эл аллында аслан джатар».
2. XIX-чу ёмюрню биринчи джарымында Къарачайны малы сюрюлюб, элге къуугъун келгенди. Джыйылыугъа Алхазны атха миндириб джетдиредиле. Ат юсюнде джашла тесукъа эте, оноу сакълаб тургъанларын эслеб, Алхаз, халкъгъа айланыб:
– Джашла! Джамагъат! Сёлеше турургъа, тамада-кичи айырыргъа заман джокъду. Джау узаймасын, быллай кюнледе иш кесин танытады: эр алгъа чыгъады, хомух артха турады. Хайдагъыз, марджа, мухоллукъ этмегиз, ол ёлген кибикди, – деб джашланы джолгъа атландырады.
3. «Каппушланы тийредегиле хаман сууубузну тыядыла да къоядыла, сууну башын кесген эмегенлеча», – деб тёбен тийрелени эркишилери тюйюшюр къан алыб келгендиле. Аланы эслеб, Алхаз алларына чыкъгъанды да:
– Ай, сау къаллыкъла, къазыкъ-таякъ алыб келмей, бирер темир таякъ, кюрек алыб келиб, илипинигизни адамыча ишлеб, уллу да, кенг да этиб, сууугъузну ийсегиз а. Сиз бу халда келгенликге, илипинигиз кенгми боллукъду, суу кёбмю барлыкъды? Огъай, кесигиз акъыллысыз, бир сагъыш этигиз, – дегенинде, ол къызыб келгенле, юслерине суу къуйгъанча болуб, ызларына къайтыб кетгендиле.
4. Бир киши бла къатыны къартлыкъларында, юйдегилери уллу болуб, чачылыб кетгенден сора, айырылыргъа тебрегендиле. Аланы джарашдырыр джанындан джууукълары-тенглери, джыйыла да, чачыла тургъан болмаса, айтханларын этдиралмагъандыла. Къартла чыртда харсха келирге унамагъандыла. Сора Алхазны чакъыргъандыла. Ол, джашаудан кёб юлгюле келтириб, ариу сёлешгенди, алай а къартланы бир масхабха джыялмагъанды, бирден эки этдиралмагъанды. Эм ахырында олтуруб, сабийча, джылагъанды. Киши бла къатын, бирден уяннганча болуб, аны алай этгенине сейирсиннгендиле:
– Ий, не болуб къалды сеннге? Нек джылайса? – деген сорууларына джууабха: «Джылаб а нек джылайма, сиз джашагъан адамла бир-биригиз бла джарашмай къаласыз деб да къоркъмайма, сабийлеригиз ёксюз къалыб инджиледиле деб да къоркъмайма, алай а сиз огъай, бютеу эл джыйылса да, мени сёзюмю джерге тюшюрмейдиле. Эшта, сиз мени къартха, къарыусузгъа санаб, мени къартлыгъымы кёзюме тута болурсуз, ансы айтханымы этерик эдигиз», – деб, къартланы аякъларын бир уюкъгъа сукъгъанды да, бир-бири бла джарашдыргъанды.
5. Эртде юч ёзенни тийрелерини биринде берне бла къалынны юслеринден къаугъа чыгъыб, эки джаны да бир-бири бла келишмей тохтайдыла. Аланы орталарында ишни айырыргъа Алхазны чакъырадыла. Тынгылаб, сагъыш этиб турады да:
– Сиз нек келин аласыз? – деб сорады джашныкъылагъа. – Сиз а нек къыз чыгъарасыз, не мурат бла? – деб, къызны джанына бурулады. Ала бир аууздан джууаб бередиле:
– Сабийлерибиз юйлю-кюнлю болсунла деб.
– Да сора сиз да, сиз да аланы бирча юй болурларын, насыблы боллукъларын сюе эсегиз, керексиз дауурну, къаугъаны къоюгъуз, къыйнамагъыз аланы джюреклерин. Берне-къалын бла ёмюрде да киши джашамагъанды, ол саугъады, саугъагъа уа киши кёбдю, азды деб марда салмайды, – деб ариу тукъум сёлешиб, джаш юйдегини джарашдыргъанды.
6. Алхазны уллу джашы, атасындан, анасындан да эркинлик алмай, бир байны къызын къачырыб келиб, отоугъа салгъанды. Алхаз аны игиге джораламагъанды, не ючюн десегиз, кеси байлыгъы бла махтаналмагъанды, дуния малны бир да ушатмагъанды. Мычымай, къызны сыйырыр муратда, къыз джанындан джашла келедиле. Алхаз уллу юйде олтуруб тургъанлай, тийре джашла кириб:
– Къалай этебиз, къызны ызына даулай келгендиле? – деб билдиргендиле.
Хапарны эшитиб, Алхаз, джан хурджунуна узалгъанды да: «Магъыз, хурджунумда къуп-къуру 10 тюменим барды, ол къызны намысы ючюн болсун, бармагъа къоюгъуз», – дегенди.
Келечи джашла уа бу ушакъны эшитиб тургъандыла да, бир-бири бла къуш-муш эте, юйден чыкъгъандыла. Алхазны джашы уа къызны къайтарыргъа унамагъанды. Сора талай замандан къызны джаны, уллу къалын излегенлерин билдиргендиле. Алагъа джууабха Алхаз:
– Къызыгъыз ат бойнунда келген эсе, тёрт атлы пайтон бла ашырайым ата юйюне, – дегенди.
7. Алхазны андан сора эки келини болгъанды. Ючюсюню да къылыкълары, халилери бирер тюрлю болгъанлары себебли, ол аланы халилерине кёре атлагъанды. Тамада келинни адамла бла иш джюрютюрге, сёлеширге, алыргъа-берирге керек болса джибергенди. Ортанчы келинин къонакълагъа тюберге, аланы ашырыргъа джаратханды. Гитче келинин а хант этерге, ашарыкъ-ичерик хазырларгъа, тепси джарашдырыргъа салгъанды.
Тёбентинден уллу оноучу, Эски Къарачайгъа келиб, юч ёзенни сходха джыйгъанды. Анда кёбле джыйылыуну хакъындан сёлешгендиле. Алхазгъа да сёз берилгенди.
– Джамагъат! Кесигиз кёресиз, энди уллу Эресейге къошулгъаныгъызны, – деб башлагъанды ол. – Энди эки ара ачылды, джол бош болду, хаджиретледен да алгъынча къоркъуу джокъду. Алай а джерибиз азлыкъ этеди, дыккыды, андан алгъан мюрзеуюбюз кесибизге джетмейди, башха кереклибиз да – анга кёре. «Темир къаласы болгъаннга темир чюй да керекди» дегенлей, арбаларыбыз бла барыб, сатыу-алыу этер ючюн, Къобан ёзеннге арба джол ишлерге керекди. Бу уллу, къыйын ишде патчахны тамада къуллукъчулары бизге болушлукъ этсинле деб тилейбиз. Арба джол ишленсе, хар тюрлю кереклибизни да Пёлкге барыб алыргъа мадар табарыкъбыз. Анда мал, джюн, тери, бышлакъ-джау иги сатыладыла, дейдиле. Биз а ашлыкъ, къумач, чалкъы, туз, башха керекли затларыбызны алырбыз...
Бу сёзлени джыйылыудагъыла бек джаратхандыла, кесин да Къарачайны аты бла келечи этиб, джарым патчахха ашыргъандыла. Къобан ёзенде джол ишлеу да андан сора башлан-
нганды. Ол да 120 джылны мындан алда болгъанды – 1864-чю джыл.

ШАМАНЛАНЫ Ибрагим,
тарих илмуланы кандидаты.