Адам, джашай барыб, бир белгиге джетсе, ызына айланыб, ётген джолуна къарайды. Дунияда мен къалай джашадым, не затны этдим, не джумушну тындыралмадым, къаллай сокъмакъ къойдум, деб сагъыш этмеген инсан болмаз, эшта.

Не сёз, хар кимни, башы башхача, дуниягъа къарамы, сагъыш эте билиую да башхады. Алай а кимге да туру бир зат барды: джел къайры урса, ары бюгюле турмай, къуру да бир джолну тартыб баргъан адам ишинде бет джарыкълы болмай къаллыкъ тюлдю.

Кюн сайын бир ишни ауушдура айланнганланы ичинде уллу сынам джыйгъан, къалгъанлагъа юретирча, джол кёргюзюрча хыйсабы болгъан, тюбей эсе да, аз тюбейди.
Биз хапарын айтыргъа излеген адам аякъ юсюне тургъандан бери бир санагъатда урунуб келген адамды. Аны ючюн болур, урунууну юсю бла ол кёб къууанч, насыб, джюрек учунмакълыкъ да табханды.
Быйыл анга 90 джыл толлукъ эди. Ётген джолунда, къайсы бир адамныча, къууанч, бушуу кюнлери да болгъандыла. Алай а тёрт саныны къыйыны бла, джамагъатдан бюсюреу таба, халал урунуб, атын юлгю бла айтдырыб тургъанды ол.
Байрамкъулланы Къасымны джашы Сапарбий, 15-16 джылындан ишлеб башлагъанды. Тёрт классдан ары окъургъа анга таблыкъ тюшмегенди. Уллу Ата джурт къазауат аны сабийлигин урлагъан бла бирге джуртун, насыбын, ана тилине эркинлигин да урлагъанды. Къасым урушда джау бла сермешген заманда аны юй бийчеси бла юч сабийин Къыргъыз Республиканы Киров районуну «Коксай» совхозуна джоюб иедиле. Бютеу къарачай халкъгъа джетген артыкълыкъны, зорлукъну тузлу гюттюсюнден «бисмилля» этгенлени бириди Сапарбий да. Халкъыбызда болгъан тирилик, чёб башында джан кечиндирирча болум, ишге терен берилмеклик бла ийнанмакълыкъгъа бой салыу, ашхы умутну адежинде барыу аны кёб тюрлю джашау айланчладан ётдюргендиле, ызындан келген тёлюле дерс алырча ыз да къойдуртхандыла.
Бурундан бери да миллетибиз мал ёсдюрюуде кишини аллына иймей келгенди. Сапарбий да джашауун, ишин да ол санагъат бла байламлы этеди. Тюгел акъыл-балыкъ да болгъунчу «Коксай» совхозда къой къыркъыб башлайды. Ал атламла къыйын тийселе да, арадан бёлек заман озаргъа ишни эбине тюше тебрейди.
Ол сау сагъатда мен аны бла ушакъ этген эдим. Кесини джашау джолундан хапар айтхан эди.
– 1958-чи джыл Кавказгъа къайтдыкъ, – деген эди ол. – Биз Хабез районда «Черкес» совхозгъа келиб тюшдюк. Алайда да биягъы къой къыркъыу бла кюрешдим.
Сапарбийни къой къыркъыуда киши аллына чыгъалмайды. Аны аты совхозну, областны Хурмет къангаларына тюшеди. Тенглери, мюлк башчыла, сыйын кёрюб, аны болумуну, иш фахмусуну аллында баш иедиле. Байрамкъул улу мал къыркъгъандан башха кёзюуде фермада ишлегенди. Къалай-алай болса да, аны джумушу малчылыкъдан айырылмагъанды.
– Сапарбий, атанг урушдан къайтханмы эди? – деб сордум. Аллында, атасыз ёсген болур, деген акъыллы болуб.
– 1947-чи джыл келген эди, – деб джууаб берген эди. – Ол ауушханлы 40 джыл чакълы бир заман болады.
Урушдан сау-саламат къайтхан да насыбны башыды. Къасым, туугъан джуртуна къайтыб, юйдегисин да ёсдюрюб, кеси тенглиледен асламыракъ джашау юлюшлю болуб кетгенди дуниядан, Сапарбийни джашауда аякъ алышына къууаннганына да не сёз.
Алайды да, Сапарбий, къызыу джюрюш бла урунуу тауну эм мийик тёппесине джол салгъанды. Айтхан сёзюбюз тутхучлу болур ючюн, 1971-чи джыл бизни газетде аны алгъыннгы корреспонденти Гочияланы Джагъафар (джандетли болсун) джазгъан «Усталыкъ бла джигерликден сынашыу» деген репортаждан талай тизгин келтирейик.
«…Ма башланды, биринчи къауумда оноулан сынашырыкъды дженгил къыркъыу джорукъда усталыкъ бла чемерликден. Жюрини тамадасы буйрукъ бергенлей, джашла бирден башладыла ишни, «ауруучула» басыныб къарайдыла къыркъыуну къалай баргъанына. Джашланы къолларында къыптыла аламат халда ойнайдыла. Тюгел эки минут да озгъунчу, бир къой тонун тешиб чыкъды. Ким къыркъды аны? Аны
къыркъгъан бизни областха, крайгъа огъай эсенг, бютеу къралгъа белгили Байрамкъулланы Сапарбийди.
Кёзю бла кёрмеген адам ол къойну къаллай бир дженгил, къаллай бир ариу къыркъгъанына ийнанныкъ тюлдю».
Айхай да, ол кёзюуге Байрамкъул улуну аты, кертиси бла да, сау къралгъа белгили айтылады. 1961-чи джылдан башлаб, аны аты область газетлени окъуучуларына белгили болады. Ол джыл алады ол крайны, областны да Хурмет грамоталарын, экинчи джылында уа, къой къыркъыудан аламат джетишимлери ючюн, анга кюмюш медаль бла «РСФСР-де эл мюлкден социалист эришиуню айырмасы» деген сыйлы ат бериледи. Аны бла бирге дагъыда аны джашауунда эсинден кетмезлик бир аламат иш болады.
– 1962-чи джыл Волгоград областда бютеу Эресейде бардырылгъан эришиулеге къошулуб, анда ючюнчю оруннга чыгъама, – деб эсине тюшюрдю. – Сора кете тебрегеникде, эришиулеге къошулгъанладан ючеуленни Новая Зеландиягъа иерге деб келишгенлерин билдиредиле. Мени джиберликдиле деб, джети джукълаб эсимде да джокъ эди. Аны бла юйге къайтыб, бир тогъуз-он кюн чакълы бирден ызымдан къагъыт джибередиле – Новая Зеландиягъа барыргъа керексе деб. Алай бла, джолгъа къуралыргъа керек болду.
Анда Сапарбийге эмда аны эки нёгерине (ала Эресейни башха джерлеринден болгъандыла) къой къыркъыуну джорукъларыны, джюнню айырыуну, машинкала бла ишлеуню хакъындан кёб затны юретедиле. Анда алты ай окъугъандан сора, ол затланы юсю бла инструктор болгъанына шагъатлыкъ этген диплом алыб къайтады.
Ол кёзюуде бизни тёгерекде аллай уста болмагъанын эсге алсанг, Сапарбийни къалай кереклисин ангылагъан къыйын тюлдю. Алайды да, чоту туура нарт сёзде айтылгъаныча – «хансыз джомакъ болмаз» дегенча – болады. Джюн къыркъыудан мекям ишлерге, джюн къыркъыудан эришиуле бардырыргъа, аны сынамына юренирге излегенле – была бары да андан болушлукъ излегендиле. Къарачай-Черкесияда аны аягъы джетмеген джер къалмайды. Бир совхоздан бирине айланыб, кимине мекям ишлерге, кимине ишни тюз джолгъа тюзетирге болушады.
Байрамкъул улу юч джыл чакълы бир заманны Ставрополда эл мюлк эмда къойчулукъ бла эчкичиликден Бютеусоюз илму-тинтиу институтлада да ишлегенди. Аны андан ары анда ишлерге ол заманда Къарачай-Черкес обкомну биринчи секретары Лыжин къоймагъанды – аллай уста адам кесибизге да керекди деб, крайдан сыйырыб алгъанды.
1967-чи джыл Сапарбийни Уллу Къарачайгъа ашырадыла. Анга салыннган борчну анда да бет джарыкълы толтурады. Алай демеклик, Учкуланда тыш къралланы модели бла аламат къой къыркъыучу мекям ишлетеди. Аны тындыргъанында, «Холоднородник» совхозгъа чакъырадыла. Анда да къолундан келгенни этеди. Анда ишлеген тёрт джылыны ичинде да атын сый бла айтдырыб турады.
1974-чю джыл «Къобан» колхозда урунуб тебрейди. Пенсиягъа да алайдан кетгенди.
1963-чю джыл ол «Крайны къой къыркъыудан чемпиону» деген атха ие болады, аны бла бирге кесини биринчи алтын медалын да алады – ВДНХ-ны алтын медалын. Ол джылдан башлаб, аны алтын, кюмюш неда джез медаль алмагъан бир джылы да къалмайды. Анга берилген дипломланы уа саны-санауу джокъду. Къайсы бирин тизиб къолундан келликди адамны: «Къарачай-Черкесияны эм иги къыркъыучусу», «РСФСР-ни эм иги къыркъыучусу», «Къарачай-Черкесияны къой къыркъыудан чемпиону», Къалмукъ АССР-ни эмда Бурят-Монгол АССР-ни сыйлы дипломлары.
Бир-бир джыллада Сапарбий ючюшер медаль огъуна алгъанды, айтыргъа, 1970-чи джыл ВДНХ-ны алтын медалы, РСФСР-ни Эл мюлк министерствосуну алтын эмда кюмюш медаллары бла саугъаланнганды. Алай болмаса, джыйырма бла тёрт медалгъа ие да болаллыкъ болмаз эди!
Ишде уллу джетишимлери, аллына бир адамны иймегени бла Сапарбий дагъыда кёб тюрлю саугъагъа тыйыншлы болгъанды. 1971-чи джыл аны «Хурмет Белгиси» орден бла да саугъалайдыла. Былайда Эресейни кёб джеринде ашхы ыз къойгъанын, шахарла бла эллеринде кеси иги билген джумушха башхаланы юретгенин, конкурсланы бардырыуда тирилик танытханын да чертерге тыйыншлыды.
– Тыш къралланы къайсыларында болгъанса? – деб сордум.
– Египетде, Германияда, Монголияда, Болгарияда дагъыда алача бир къауум къралда…
Ол заманлада тыш къралгъа баргъан къалай къыйын болгъанын ангылатыб неда эсге салыб айланыргъа керек болмаз. Ол къралланы барысына да халал къыйыны, тер атыб, керти таулу кишича уруна билгени бла джол табханды.
Халкъыбызны малчылыкъда урунуб, Къарачай-Черкесияны, бютеу къралны да рысхысын ёсдюрюуге тыйыншлы юлюш къошханына къуру Сапарбийни джашау джолу да юлгюдю. Байрамкъул улу миллетини керти уланы, аны бетин чыгъаргъан адамларыны бири болгъанды.
– Мисирде (Египетде) бизден алай кёб адам болгъан болмаз, эшта. Ол къралдан эсингде не зат къалгъанды? – деб соргъан эдим.
– Бек ашхы миллети болгъанын айтыргъа боллукъма. Анда биз бир бёлек айны джашагъан эдик. Анда да биягъы къой къыркъыу бла кюреше эдик. Союздан баргъанла кесибиз бир къонакъ юйде тура эдик, ауузланнганыбыз да башха эди. Бек исси кюнлени биринде хант юйден чыгъыб, костюмуму да сыртыма атыб, къонакъ юйге атландым. Келиб бир кесек тургъандан сора (олсагъатда бусагъатдача тюл эдим, башымда чачым да бар эди) башымы тарайым деб, джан хурджунума таракъгъа узалсам, не тарагъым, не бочхам джокъ. Къайда эсе да тюшюргениме ажымсыз болуб, ол айланнган джерлериме къайтыб излерге таукел болдум. Баргъанымда, хант юйню къатындан узакъ болмай, ачхам да тёгюлюб, бочхам алай атылыб тура эди. Къатлары бла адамла ары-бери оза эдиле, алагъа бурулуб къарагъан да джокъ эди. Не этерик эдим, бочхамы да алдым, ачхамы да джыйдым. Сора, дагъыда бир сейири: аллынга къысха чыгъыб къалсала, джюз кере кечмеклик тилемей къоярыкъ тюл эдиле...
Сапарбий Дружба элде джашагъанды. Аламат юй ишлегенди, аны тёрт джашы бла бир къызы болгъандыла.
Башында чертгенибизча, пенсиягъа чыкъгъынчы арт джыйырма джылын «Къобан» колхозда уруннганды – къой да къыркъгъанды, фермада да ишлегенди. Колхозда мини-заводчукъ да аны башчылыгъы бла ишленнген эди. Анда сютню къайнатыб, кёб заманны сууукълай турурча эте эдиле. Ол зат а мюлкге танг хайыр бергенди.
Быллай адам, тюзю, андан да уллу сыйгъа, уллу саугъагъа да тыйыншлы эди. Алай а ол заманлада бизге реабилитация этилмегенин, табхан кирлерин халкъыбызгъа къуюб тургъанларын эсге алсанг, алай болгъанына сейирсинирча да тюлдю. Аны къой, сеннге «РСФСР-ни махтаулу малчысы» деген атны бердирликбиз деб, къагъытларын джарашдыртыб, андан сора ол ишни башсыз этиб къоядыла. Байрамкъул улу да, асыры намыслы, тартынчакъ адам болгъаны себебли, былай нек болду деб, бир тамаданы аллына бармагъанды. Артда, 70 джыл толгъан юбилейин белгилеген кёзюуде, документлерин джангыдан джыйыб, анга «КъЧР-ни махтаулу малчысы» деген атны бергендиле.
Сабийлери эмда туудукълары сыйгъа-махтаугъа тыйыншлы аталары бла ёхтемленирге эркиндиле.
Белгили къой къыркъыучуну аты халкъыбызны эсинде джашайды. Ол джигерликни, тер атыб халал урунууну юлгюсюдю.

МАМЧУЛАНЫ Дина.