Бу джырчыны ауазын биринчи кере Джёгетей Аягъы шахардан «Апсаты» деген фольклор джыр бёлекни юсюнден материал этген сагъатда эшитген эдим. Ансамблни эртдеги солистлерини бири къарачайлылада хазна тюбемеучю аты, сыфаты бла, барындан да бек ариу, «таб джарашхан» ауазы бла да мени сейирсиндирген эди. Къарачай-Черкесияны халкъ артисти сейир джазыуу болгъан адам Байрамукъланы Юрий бла ол кюн танышхан эдим.

Юрий 1945-чи джыл Къыргъызияны Ош областыны Талды-Булакъ деген элинде фронтовик къарачайлы Байрамукъланы Юсюп бла Сибирде ёсген украин тиширыу Валентина Георгиевна Ляшенкону юйдегилеринде туугъанды. Ол интернационал юйдегиде дагъыда тёрт сабий бар эди. Къарачайлылагъа сюргюнден Кавказгъа къайтыргъа эркинлик берилгенинде, Байрамукълары, биринчилени бири болуб, Джёгетей Аягъына келиб тюшген эдиле.
Школну бошагъанлай, Юрийни аскер къуллукъгъа чакъыргъан эдиле, кеси да Германияда кёкню къоруулагъан аскер бёлекни къурамында къуллукъ этгенди. Джырлаб башлагъаны да анда болгъанды. Тюзю, Юрийни суратчы болургъа мураты сабийликден огъуна бар эди. Затны кесине къараб салгъан суратларын, автопортретлерин устазла джарата эдиле, кёллендире эдиле. Сурат-графика факультетде окъурукъма деб тура эди. Алай а…
Аскерде джырлаб башлагъанында аны санат (искусство) бла байламлы нюзюрю, джашны эсин бир джанына тартыб, энчи сокъмакъ айыргъан эди. Аллы уа неден башланнган эди? Суратлау коллектив къурагъан сагъатда солдатланы хар бирин джырлатыб кёрюб сынай эдиле. Кёзюу Байрамукъ улугъа джетгенинде, ол неаполитан джырланы аламат джырлагъаны бла барын да сейирсиндирген эди. Эсигизде болурла, «Санта Лючия», «O sole mio», «Вернись в Сорренто»… дегенча белгили джырла.
– Охо! – деген эдиле. – Сизни профессионал теноругъуз барды да. Репетицияла этиб, юрениб кюреширге да керек тюлдю!
Аллай багъа берилгени бла тамам кёллениб, аскерден келгенлей огъуна Юрий Черкесскеде музучилищени дирижёр-хор бёлюмюне кирген эди. Окъууун бошагъанында аны Джёгетей Аягъында ишлерге буюргъан эдиле. Къарачай-малкъар халкъ джырланы джыйыб, джарашдырыб, кеси джырлаб кюрешген фахмулу фольклорист, 1980-чы джыл Джёгетей Аягъында район Джарыкълыкъ юйню тамалында «Апсаты» деб фольклор-этнография ансамбль къурагъан Ёзденланы Париспий бла танышхан эди. Джаш джырчы Байрамукъланы Юрий ол ансамблни къуралгъан кюнюнде огъуна анда джырлаб башлагъан эди. «Апсаты» бла Къабарты-Малкъарда, Дагъыстанда, Краснодар крайда гастроллада болгъанды. Аны бла къалмай, Тюрк халкъланы бютеудуния фестивалларында (Тюркде) джырлагъанды. Дагъыда Къарачай-Черкесияны къуралгъаныны 20-джыллыгъына аталыб Кремль къалада бардырылгъан фестивалда, спортну эмда маданиятны «Кавказские игры» деген ат бла къуралгъан фестивалында концертлеге да къошулгъанды…
Байрамукъ улу область радиону солистлерини бири эди. Ол кёзюуледе аллай сыйгъа уллу устала тыйыншлы болуучан эдиле. 2012-чи джыл Московский посёлокда Сабий музыка школда бардырылгъан классика музыканы концертинде КъЧР-ни халкъ артисти Байрамукъ улу Юрий Ж. Бизени «Кармен» операсындан Теодорну ариясын эмда Д. Кабалевскийден «Дон Кихотну серенадасын» джырлагъаны да аны фахмусуну дараджасына шагъатлыкъ этеди.
Ёмюрю эки тилде джырлагъанлай келгенди Юрий. Эки халкъны маданиятында ёсген фахмулу улан къарачай эмда орус чыгъармаланы бир халда (бирча чемер) джырлагъанды. Анасы украин тиширыу болгъаны себебли, ариу макъамлы украин джырланы да багъалатханлай, балсытханлай тургъанды. Тыш къраллы тилледе да джырлагъанды ол. Итальян тилде «Скажите, девушки, подружке вашей…» деген джырны айырыб сюе эди.
Юрий сольный концертле да бериучен эди. Алада, айхай да, кеси джазгъан чыгъармаланы джырлагъанды – джюзден аслам джырны авторуду ол. Аланы солистлеге, хоргъа (талай миллетни келечилеринден къуралгъан) сабий ансамбллеге джоралаб джазгъанды. Сёз ючюн, аны джырлары Ёзденланы Парисбийни, Боташланы Науарны, Хубийланы Хасанны, «Джёгетей» ансамблни эмда башхаланы репертуарларында джашайдыла… Аны бла да къалмай, Байрамукъланы Юрийни чыгъармаларын Саратовдагъы консерваториягъа окъургъа кирген сагъатда абитуриентле да джырлаучулары белгилиди.
Джырны макъамын джазгъан сагъатда Юрий, бюгюннгю бир-бир джарым композиторлача (микрофоннга «ла-ла-ла» деб, андан арысын компьютер этиб), ол халда джазмагъанды. Аны музыкасыны джаны барды. Нота къагъытха тюшюрюб, макъамны фортепианода кеси согъуб, алай ишлегенди. Джырны сёзлери да керти сёзле, керти поэзия болса излегенди, кесибизде, огъарыда да аланы таба да билгенди. Къулийланы Къайсынны, Сюйюнчланы Азаматны, Шебзухова Ларисаны, Шогенцуков Алимни, Андрей Дементьевни эмда башха белгили поэтлени назмуларына джазгъан иги кесек джыры анга шагъатлыкъ этедиле. 2007-чи джыл Байрамукъ улу Къарачай-Черкесияны Композиторларыны союзуну къурамына къошулгъан эди.
Джашауда живописни орнуна музыканы сайлагъанына ол сокъуранмагъанды.
– Мен къолайлы, файдалы, тири джашауну джашагъанма. Чыгъармачылыкъ джолда насыбым тутханды. Сахнада бирге джырлагъан, бирге джыр джазгъан джёнгерлерим да фахмулары, адамлыкълары болгъан джашла бла къызладыла. Къараучула, тынгылаучула да ачыкъ кёллю адамладыла. Концертледе аланы кёрюб, къууаныб кетиб тургъанма, – деген эди Юрий.
Сууаблыкъ концертлеге, тюрлю-тюрлю акциялагъа да Байрамукъ улу кёб къошулгъанды. Концерт бошалгъандан сора къараучула, къол тутуб, джюрек разылыкъларын билдирселе, кёлю кёлтюрюлгенди.
Атасына ушаб, джашы Руслан да сууаблыкъ ишлеге кёб заманын береди. Ол – «Территория милосердия» деген республикан сууаблыкъ фондну тири волонтёрларыны бири – кемизли сабийлеге концертле къураучанды.
Элли джылны джырчылыкъ бла кюреше (джыр джаза, джырлагъан да эте), Байрамукъланы Юрий кёб тюрлю кърал эмда джамагъат саугъалагъа тыйыншлы болгъанды. Аны джырын, совет эстраданы школунда джюрюген ашхы адетледеча, сахнада кесин ариу тутханын да бютюн да бек къараучуланы абадан тёлюсю джарата эди. Кёб тюрлю кърал эмда джамагъат саугъалагъа тыйыншлы болгъан адамны уллу кёллюлюгю джокъ эди, сахнадача, джашауда да кесин алай джюрюте эди. Сёз ючюн, 1985-чи джыл, Уллу Хорламны 40-джыллыгъына аталгъан область конкурсда Къулийланы Къайсынны сёзлерине джазылгъан «Песня погибших на войне» деген чыгъармасы экинчи орунну алгъан эди. Ол джыл дагъыда, Уллу Хорламгъа аталыб бардырылгъан «Товарищ песня» деген Бютеусоюз телевизион конкурсха тири къошулгъаны ючюн, конкурсну къурау комитети, Бюсюреу къагъыты бла энчи саугъалагъан эди. Аны юсюнден газетледе джазыла, телевизион бериуледе хапар айтыла тургъанды.
Джазыууна разы болуб, «чыгъармачылыкъ ишимде насыбым тутханды» деб айтыучусуну себебин ангыламагъан окъуучу: «Муну джашаууну сейирлиги недеди?» – деб сорургъа боллукъду.
Сейир къалай болмайды, кёлю токъ болуб, тутхан ишинден къууаныб джашаса, музыкада, ким да эслерча, джарыкъ ызы болса, ызындан къойгъан тин хазнасы бла келлик тёлюле да хайырланныкъларын сезсе?

Багъатырланы Шахриза.