«Ауузундан, къолундан да келген» деб халкъыбызда бир иги сёз барды. Керекли джерде джик-джигине джетдириб сёлешгенлеге адамла сюйюб тынгылайдыла – сёзню кючю бла адамны джюреги сынаргъа боллукъча, кёлтюрюлген да этеди.

Кетген ёмюрню 80-чы джыллары эди. Бизни миллетни юсюнден ким эсе да бир табсыз затны джазыб, аны бла байламлы Эресейни Джазыучуларыны Къарачай-Черкес бёлюмюнде джыйылыу болгъан эди. Ол заманда джазыучулагъа башчылыкъ Хубийланы Осман эте эди. Ол джыйылыугъа Къагъыйланы Назифа мени да алыб барды. Миллетибизни джазыучулары, алимлери, маданият къуллукъчулары да къошулгъан аллай уллу джыйылыугъа биринчи кере къатышханма. Асламысына орус тилде сёлешедиле. Осман да, Назифа да, Ортабайланы Римма, Гочияланы Софья дагъыда башхала кёллерине келгенни айтадыла. Джыйылыуну аякъ сюреминде эшикден, кечикгени ючюн кечмеклик да тилеб, Тохчукъланы Борис киреди. Кёб да мычымай, анга сёз бериледи. Борисни орусча алай ариу, алай кючлю сёлешгенин биринчи кере эшитгеним себебли, башым кёкге джетгенча болама, быллай адамы болгъан халкъгъа не джарсыу барды, деген акъылгъа да киреме. Борисни кёргенлей, хаман да ол кюн кёзюме кёрюнюб къала эди. Артдаракъда, аны иги таныгъанымдан сора, бир затны кескин ангыладым: аламат сёлеше билген адам болуб къалмай, ишни да деменгили тындыра билгенин.
Тохчукъланы Хусейни джашы Борис 1935-чи джыл элия (июль) айны 26-да Микоян-Шахарда (Къарачай шахарда) туугъанды.
1957-чи джыл, биринчилени бири болуб, ол сюргюнден туугъан джуртуна къайтады. Атасы Хусей окъууу-билими болгъан адам болгъанды – ана тилибизде чыкъгъан газетни редактору болуб да ишлегенди. Борис да Москвада кърал университетни тауусуб, журналист усталыкъ алыргъа къаст этгенди.
Кюнлени биринде аны комсомолну обкомуна чакъырадыла. Акъылында-эсинде болмай тургъан затны айтадыла.
Ленинградда А.Н. Островский атлы театрал институтха (артдаракъда ол театрны, музыканы эмда кинематографияны институтуна бурулгъанды) къарачай эмда башха халкъланы келечилерин ашырыргъа Правительствону бегими чыкъгъанын айтадыла. Онтёрт джылны Орта Азия бла Къазахстанда тургъан халкъны маданияты да, къалгъан затыча, тозурагъаны хакъ эди. Борисни джитилигин, миллетине джан аурутуругъун да ангылаб, анга фахмулу джаш адамланы табаргъа борч саладыла.
Тохчукъ улу талай адамны хазыр этеди. 1957-чи джылны къыркъар (август) айында Ленинградда институтну келечилери келедиле – ала экзамен аладыла. Экзамен бергенлени ичлеринде Борис кеси да болады.
Алай бла, ол джашауун театр бла байламлы этеди. Аны биргесине Ленинградда окъугъанла, бюгюнлюкде республиканы белгили адамлары болуб, сахна санатны аякъ юсюне салыугъа тыйыншлы юлюшлерин къошхандыла: Аджиланы Амбий, Хапчаланы Роза, Ёртенланы Борис, Алийланы Чотай, Канок Клычев, Лилия Озова, Маталио Абдоков, Тамара Кишмахова, Джанетхан Кумратова.
Мындан баргъанла барысы да бир-бирин ангылаб, бир-бирине болушуб, бир юйдегича шох джашагъандыла. Эм игиси уа неди десенг, ала барысы да заманларын бош ашырыргъа излемегендиле, билим, сынам алыргъа тырмашхандыла. Институтну коридорунда, лекциялада СССР-ни халкъ артистлерине тюртюлгенлей, алагъа ушаргъа къаст этгенлей тургъандыла. Не сейирсиниу, кетген ёмюрню ара сюреминде аланы атлары кенг белгили болгъанды: Василий Меркурьевни, Игорь Горбачевну, Владислав Стржельчикни, Георгий Товстоноговну.
Борис Орус театрны атын айтдырыб тургъан актёрла Николай Симонов, Николай Черкасов, Юрий Толубеев ойнагъан спектакллеге кёб баргъанды.
Студент джылларында ол 200-ден аслам спектаклге къарагъанды, Эрмитажгъа, Орус музейге, этнографияны музейине таймаздан джол салгъанлай тургъанды.
Кёб да бармагъанлай, Борис театр санат аны кесине тартханын, тюз джолгъа тургъанын ангылайды. Айырмагъа окъугъан джашны сураты институтну Хурмет къангасындан тюшмейди.
Биринчи кере сахнагъа Тохчукъ улу студент джылларында чыгъады – «Аршин мал алан» спектаклде къартны ролюн ойнайды. Андан сора Максим Горькийни «Мещане» деген пьесасына кёре салыннган спектаклде Тетеревни ролюн ойнаб, сахнагъа джаратылгъанына мюкюл болады.
1962-чи джыл Ленинградда театрны, музыканы эмда кинематографияны институтун тауусханла Къарачай-Черкесиягъа къайтадыла. Тохчукъ улу область драма театрда ишлеб тебрейди. Ол бюгюннгю филармонияны мекямында орналады. Профессионал усталыкъ билим алыб келген джаш адамла театрны халкъ сюерча эмда келирча этедиле. Джамагъатны джашауунда театр энчи орун алады.
Эсимдеди «Чилийская трагедиягъа» къараргъа иш этиб Марадан келгенибиз. Анда баш ролну Борис ойнагъан эди, режиссёрлукъ да кеси этген эди.
Тохчукъ улу, режиссёрлукъ фахмусун тюз хайырландырыб, кёб ашхы спектаклни салгъанды, республиканы джамагъатына театр санатны сюйдюргенлени бириди ол.
Къарачай-Черкесияны театрыны къурамына юч группа киргенди – орус, къарачай эмда черкес. Борис кёб джылны юч труппаны да бирикдирген театрны баш режиссёру болуб тургъанды. 1988-чи джыл Псковда гастроллада болгъан заманларында Москвадан театрал критикле келедиле. Тохчукъ улу салгъан «Медея» спектаклге ала бир аууздан уллу багъа бередиле. Андан сора ол, юч труппаны да актёрларын бирикдириб, «Оптимистическая трагедияны» салады, аны салыннганын да халкъ бек джаратады.
«Огъурлу» – алайды къарачай тилде ол салгъан спектаклни аты – аны автору Эбзеланы Шахарбийди. Аны премьерасы 1963-чю джыл, алтотур (март) айны 8-де болгъанды. Къарачай-Черкесияда эмда Къабарты-Малкъарда ол 60-дан аслам кере кёргюзюлгенди.
1992-чи джыл КъЧР-ни Правительствосуну бегими бла къарачай эмда черкес театрла къураладыла. Къарачай театрны биринчи директору Борис болады. Театрны ачылгъанына атаб, Тохчукъ улу кеси джазгъан «Чёрный ноябрь 43-го» деген пьесаны салады. Бу спектакль сахнада кёб кере кёргюзюлгенди.
Актёр, режиссёр, драматург Тохчукъ улу къарачай халкъны маданият джашаууна уллу юлюш къошханды. Белгилисича, театргъа актёрла таймаздан джетишмегенлей турадыла, ол затны эсге алыб, Борис Черкесскеде музыка училищеде театрал студияны ачдырыр ючюн, кёб эшикни ачханын да чертерге тыйыншлыды.
Тохчукъ улу «Аланны батханы» деген спектаклни да салгъанды. Аллында аны аты «Акъбилек – Аланны ахыр джулдузу» деб алай эди. Аны салырдан алгъа Тохчукъланы Борис бла Катчиланы Ахмат мени ишлеген джериме келедиле.
– Пьесаны аты асыры узунду, башха ат ата деб, тилекчи болуб келгенбиз, – деди Борис.
– Алай эсе, «Аланны батханы» болсун, – дедим мен да, кёб сагъыш этмей. Анга экиси да хош болуб кетдиле.
Белгилисича, бурун заманда джашагъан адамла бусагъатдача кийинмегендиле, аны амалтын тарих бла байламлы спектакллени салыр ючюн, артыкъ джоюм изленеди. Маданиятха уа ачха джетмегенлей турады. Алай болса да, мадар этиб, къарачай театр «Аланны батханын» салады.
– Сеннге мени бир тилегим барды, – дейди Тохчукъ улу. – Репетициялагъа келме, шо, меннге ышан да бир къой. Салыб бошасам, къарарса…
Мен аны фахмулу режиссёр болгъанын биле эдим: «Аны не сёзю барды, сен айтханча болсун», – дегенни айтама.
Сёз Алан къралны дуниядан тас болгъаныны юсюнден баргъаны себебли, аны сахнада биринчи кере кёргюзген кюн КъЧР-ни ол кёзюуде Башчысы эмда Правительствосуну членлери, Парламентни депутатлары да бар эдиле. Миллет асыры кёб джыйылгъандан, драма театргъа киралмай да кёбле кетген эдиле.
Спектакль башланырдан алгъа, ары дери тынчлыкълы тургъан джюрегим къайгъыгъа кирди. «Къалай салыннганды экен?» деген сагъыш мыйымы кючледи. Тохчукъ улугъа толу ышанмакълыгъымы билдирирге излегеним себебли, ал кюнюнде да бармагъан эдим, алай этгениме сокъураннган да этмедим.
Спектакль башланды. Залда чибин учхан таууш эшитилирча бир шошлукъ бар эди. Фахмулу, уста режиссёр ишлегени себебли, хар зат да кесини орнунда эди, мени Тохчукъ улугъа разылыгъымы учу-къыйыры джокъ эди…
Спектакль бошалгъандан сора, мен анга халкъны аллында уллу бюсюреу-сыпас да этген эдим, саулукъ-эсенлик да теджеген эдим.
Мен Тохчукъ улуну бек акъыллы, эсли эмда кирсиз иннетли адамгъа санай эдим. Анга шагъатлыкъ этген бир юлгю келтирейим. Мени «Мурат бла Зумрат» деген пьесама кёре спектаклни бютеу Кавказгъа белгили чечен режиссёр Руслан Хакишев салгъан эди – анда сёз Алан къралны джашнагъан заманыны юсюнден барады. Ол салыннган кюн, спектаклге къараб бошагъаныбыздан сора, Тохчукъ улу, къатыма келиб: «Мен Русланча салаллыкъ тюл эдим, иги болду ол салгъаны», – деген эди.
Мен ол затха бюгюн да сейирсиннгенлей барама. Не ары дери, не андан сора мен бир башха адамдан аллай зат эшитмегенме. Ол Русланнга уллу сый бергени бла мени кёзюмде бек мийик кёлтюрюлген эди. Тамам таза иннетли, фахмулу, онглу адам сёлеширге боллукъду алай.
Арадан талай джыл ётгенден сора, Борис, «Аланны батханын» салыб, керти да фахмулу режиссёр болгъанын танытхан эди, бизни миллетни быллай режиссёру барды деб, ёхтемленирча этген эди.
Тохчукъ улу джашаууну ахыр кюнюне дери Къарачай драма театрны баш режиссёру болгъанлай тургъанды, джамагъат ишледен да баш джанлатмагъанды. Юй бийчеси Батчаланы Тамара бла эки джаш бла бир къызны ёсдюрюб, джашау джолгъа тюзетгенди.
Борис республикада эм белгили адамланы бири болгъанды, аны танымагъан болмаз эди, дерчады. Ол РСФСР-ни эмда Абхаз АССР-ни санатларыны махтаулу къуллукъчусу болгъанды, 2006-чы джыл Шохлукъну ордени бла да саугъаланнганды, тюрлю-тюрлю дараджада Хурмет грамоталарыны учу-къыйыры кёрюнмегенди…
Тохчукъланы Хусейни джашы Борисни аты халкъыбызны эмда Къарачай-Черкесияны маданиятына алтын харифле бла джазылгъанды.

Мамчуланы Дина.