Къарачайны, ётгюр къушла къанатларын джайыб учхан джерде ёсген, фахмулу, билимли уланлары кёбдюле. Мен хапарын айтыргъа излеген Акъбайланы Османны джашы Магомет аланы бириди.

Акъбай улу белгили алим, джамагъат-политика, маданият къуллукъчу, «Къызыл Къарачай» газетни штатдан тышында корреспонденти, СССР-ни Журналистлерини союзуну члени болгъанды. Уллу Ата джурт къазауатда аны джигитлиги, эркишилиги, тёзюмлюлюгю, джаугъа таб чабыуул этиб, аны къырыб тургъаны кёблеге белгилиди.

Аны къарт атасы Акъбайланы Токъмакъ, билими болгъан адам, кёб джылланы элни старшинасы болуб тургъанды. Ол, тутхан къуллугъу бла байламлы бардыргъан ашхы ишлери ючюн, патчахны медалы бла саугъаланнганды.
Магомет 1915-чи джыл къыркъар (август) айны 15-де Учкуланда Османны халкъны ашхы адетлерин тутуб джашагъан юйдегисинде туугъанды. Он джылында Учкуланда ал башланнган школну бошайды. Эки джылдан анда профтехшколну, ызы бла Микоян-Шахарда устазла хазырлагъан техникумну тауусханды. Акъбай улу 18 джылында комсомолгъа киргенди. Элинде колхозда ишлеген джаш адамладан къуралгъан 7-джыллыкъ школгъа тамадалыкъ этгенди. Геленджикде орта билим берген школлагъа тарихден устазла хазырлагъан алтыайлыкъ баш курсларында окъугъанды. Ол 1928-чи джылдан комсомолну, 1938-чи джылдан Коммунист партияны къурамында болгъанды.
Учкуланда эл Советни тамадасы болуб, элни джамагъатыны турмуш джашаууну халын кёлтюре, адамланы башха джумушларын эте, кёб иш къураб бардыргъанды. 20 джыл да толмагъан джаш адам Учкуланда эки колхоз къурайды. Ол заманда «Правда» газетде Акъбайланы Магомет СССР-де эл советлени тамадаларыны ичинде эм джаш болгъаны чертилиб джазылгъанды. Аны Учкуландагъы орта билим берген школну директору этиб саладыла. Алайда да фахмусуну, билимини кючюн таныта, атын айтдырыб ишлейди. Андан сора комсомолну обкомуну экинчи секретары болуб кёб джумуш этеди. Магометни Къарачай илму-тинтиу институтну директору къуллукъгъа саладыла. Таулу джаш былайда окъуу системагъа кёб джангы зат киргизеди. Джамагъатны джашаууну, тарихини юсюнден джазыугъа терен эс бёлгенди. Заман бара, аны Къарачай облисполкомну тамадасыны биринчи орунбасары этедиле. Кючлю чыгъармачылыкъ ишни таукел алгъа бардыргъан белгили уста джаш халкъны социал-экономикасын, джашау дараджасын кёлтюрюрге энчи юлюш къошуб, джангы мадарланы, амалланы хайырландырыб ишлейди.
1938-чи джыл ол башчылыкъ этиб, орус графиканы тамалында джангы къарачай алфавит, къарачай орфография сёзлюк къуралады. Фахмулу, тири адам юч факультети болгъан Къарачай-Черкес устазла хазырлагъан институтну къураргъа тири къошулуб, кёб иш бардыргъанды. Бу баш окъуу заведениеде тарихден, тил бла адабиятдан, физика-математикадан окъутхандыла, билим бергендиле. Окъуу китабла, пособиеле чыгъарыугъа джораланнган ишлени бардыргъанды. 1938-чи джыл Магометни облоногъа тамада этедиле. Ол партияны обкомуну эмда облисполкомну аманатын толтура, Преградный районда Къызыл Уруп эмда Ахмат къая (Подскальный) эллени джарашдырады. Анга ол заманда къуру 25 джыл болгъанды.
Уллу Ата джурт къазауат башланнганында областны аскерге чакъырыу комиссиясыны къурамында болуб, адамланы Къызыл Аскерге алыуда эмда аскерни ашарыкъ бла баджарыу джанындан кёб иш этгенди. Аскер-политика курсланы бошаб, бу джаны бла да билимин ёсдюреди.
Магомет, Ата джуртун гитлерчи фашистледен сакълай, 1941-чи джыл элия (июль) айны 7-де, кеси разылыгъы бла къазауатха кетеди. Аскер ишлени кючлю бардыра, полкну командири, дивизияны штабыны командири, дивизияны политика бёлюмюню тамадасы, дивизияны штабыны военкому болуб тургъанды. Белгили 53-чю атлы дивизияны къураргъа уллу юлюш къошханды. Ол 1942-чи джыл Къызыл байракълы 2-чи гвардиячы атлы корпусну 4-чю гвардиячы дивизиясына бурулады. Ол бу дивизияны штабыны комиссары, артда 50-чи эмда 16-чы полкланы комиссары болуб тургъанды. Магомет 1941-чи джыл, генерал-майор Лев Доваторну аманатын толтура, Шимал Кавказгъа келиб Ставрополда, Черкесскеде, Микоян-Шахарда фронтха болушлукъ табдырыргъа чакъыргъанды. Алай бла, Доваторну аскер бёлегине кеслери разылыкълары бла Къарачайдан 250, Ставрополь крайдан 200, Черкесден 150 адам джыйыб къошханды. Ала гитлерчи фашистле бла джанларын, къанларын аямай сермешгендиле. Ол аскер бёлек Москва ючюн баргъан къазауатда да джигитлик танытханды. Москва тёгерекде фашистлени чачхандан сора, корпус Курск тогъайгъа барады. Алайда да къаты урушлагъа къошулады дагъыда башха джерледе къазауат этеди. 1944-чю джыл Белоруссияны азатлаугъа къошулгъанды. Былайда полкну командири, дивизияны штабыны командири болуб, анга салыннган аскер борчланы толусу бла толтурады. Аны аты хар затны таб джарашдыра билген, джукъдан къоркъа билмеген аскерчича, белгили болады. Дивизияны башчылыгъы аны аламат билгенди. Ол Деснаны, Днепрны, Бугну, башха уллу сууланы ётген сагъатда да джигитлик танытханлай тургъанды. Гвардиячы подполковник чынны джюрютгенди.
Магомет 1944-чю джыл башил (январь) айда джауну Калинкович-Мозырский аскер къауумун къурутхан сагъатда, уллу джигитлик танытханды. 4-чю номерли атлы дивизияны командири генерал Г. Панкратов Акъбайланы Магометни, алайда Ата джуртун джаудан сакълай, джанын-къанын аямай, оюмлу сермешгени ючюн, «Совет Союзну Джигити» деген атха теджегенди. Не келсин, къарачайлы болгъаны ючюн, анга ол ат берилмей къалгъанды.
Аны 1944-чю джыл алтотур (март) айда фронтдан алыб, Туркестан аскер округга иедиле. Алайдан запасха чыгъарылгъанды.
Магомет, фахмулу алим, джигит аскерчи, къалайда да ашхы ишле эте, алда баргъанды. Аны кърал берген саугъаларыны арасында Ленинни, Къызыл Байракъны орденлери, Уллу Ата джурт къазауатны I-чи, II-чи дараджалы орденлери, Къызыл Джулдузну орденлери дагъыда башха саугъалары бардыла.
Акъбай улуну 1945-чи джыл аскерден башына бош этгенлеринде, Орта Азиягъа барады. Анда уллу къуллукълада ишлегенди. Беловодскийде шекер заводну директоруну орунбасары, районла арасы заготскотну тамадасы, ремонт-къурулуш контораны тамадасы эмда башха къуллукълада болгъанды. Магомет халкъын Джуртуна къалай къайтарыргъа боллугъуну юсюнден сагъышда бир бёлек джылны кюрешиб, аны сорууларыны юсю бла Москвагъа баргъан делегациягъа башчылыкъ этеди. Аны тышында бу джаны бла къуралгъан комиссияны тамадасы болады. Сынамлы политрук, бу ишни юсю бла эллеге айланыб, къарачайлылагъа тюбеб, аланы бирикдириб, кёб иш бардыргъанды. Таулу джаш халкъын туугъан джуртуна ашырыб кюрешгенди. Кеси ахыр эшелон бла келгенди.
Ол Ставрополда устазла хазырлагъан кърал институтну география факультетин тауусханды.
1950-чи – 1960-чы джыллада орус-къарачай сёзлюкню, адабиятдан окъуу китабла, къарачай тилде хрестоматия къураб кюрешгенди. Ол 1965-чи джыл Къарачай поэзияны антологиясын къурагъанланы бириди. 1960-чы – 1962-чи джыллада КПСС-ни Черкесск шахар комитетини къурамында болгъанды. Область китаб басманы директору къуллукъну толтургъанды. «Союзпечатны» бёлюмюню тамадасы, Къарачай-Черкес китаб басманы директору болуб тургъанды. Тыйыншлы солуугъа чыкъгъандан сора республиканы ветеранларыны комитетини тамадасы болгъанды. Ол Къарачай-Черкесияны халкъларыны арасында шохлукъ бегите, аланы бирикдире, уллу джамагъат-политика ишле бардыргъанды. Джаш тёлюню ариу халиге юрете, кёб зат этгенди.
Акъбай улуну иги билгенле, биргесине къазауат этгенле, анга «Совет Союзну Джигити» деген ат берилмегенин алай къоюб олтурмай, 1994-чю джыл къыркъар (август) айны 20-да гвардияны подполковниги А.Тарасенко, подполковник Г. Мирошников, биргесине къазауат этген башхала къол салыб, къагъыт хазырлагъандыла.
Эресей Федерацияны Президентини Администрациясына джазылгъан ол письмода былай айтылады: «2-чи гвардиячы кавкорпусну ветеранларыны совети Акъбайланы Магометни ётгюрлюгюне, джигитлигине уллу багъа береди. Аны кёргюзген джигитлигини, кючюню, батырлыгъыны, акъыллылыгъыны, тёзюмлюлюгюню, не къыйын болумда да таб оноу эте билгенини, таукел чабыуул этгенини, ышаннгылы къоруулау къурагъаныны юсюнден корпусда айтылыб тургъан сейирлик хапарла джюрюгендиле. Ол хаман да алда болуб, аскерчи нёгерлери бла кючлю чабыуулла этиб тургъанды. Чекден аны джау ызына ыхтыралмагъанды. Чыдамлы адам къаджыкъмай кюрешгенди, къоруулауну джау хорлаялмазча таб къурагъанды… Биз, бу саугъа къагъытха къол салгъанла, тюзлюк орун алыб, аскерчи тенгибиз анга тыйыншлы болгъан саугъасын, «Эресей Федерацияны Джигити» деген атын, полковник аскер чынын алырын излейбиз»...
Магомет 2001-чи джыл элия (июль) айны 14-де ауушханды, туугъан элинде, Учкуланда, асыралгъанды.
Аллай онглу адамларыбызны джашау джоллары джаш тёлюге юлгюдю.

Лепшокъланы Хусеин.