Къарачайны джигит джашлары, къызлары да Уллу Ата джурт къазауатда керти джигитлик танытхандыла. Аллайланы бириди мен хапарын айтыргъа излеген «Эресей Федерацияны Джигити» деген атха тыйыншлы болгъан белгили къарачай джаш Хайыркъызланы Алимырзаны джашы Кичибатыр.

Кичибатыр 1918-чи джыл байрым (февраль) айны 16-да Огъары Марада туугъанды. Ёсюб джетгенинде колхозда ишлегенди.

Аны 1940-чы джыл аскерге чакъырадыла, ол Белоруссияда энчи аскер округну 17-чи танка дивизиясына тюшеди. Алайда тоб (артиллерия) аскер школну бошаб, старшина чында, тоб бёлюмню командири болады. 1941-чи джылны никкол (июнь) айыны 24-де, дивизия Молодечно шахарны къатында урушха къошулады. Хайыркъызланы Кичибатыр къуллукъ этген дивизия юч немча танкалы чабыуулну ыхтыргъанды. Алайда ачы уруш барады. Взводну командири ёлгенинде аны орнуна туруб, буйрукъ бериб, тобла бошалгъынчы атдырыб тургъанды. Ол урушда джаугъа уллу заран джетдирсе да, тоб дивизияны кесинде хазна адам къалмайды. Кичибатыр, джаралы болса да, эс ташламай, кесибизни аскерле таба бара тургъанлай, ол дивизияда къуллукъ этген джердеши сержант Къаракетланы Юнюсге тюбеб къалады. Ала къуршоудан чыгъыб, Борисово шахарны къатында, джауну тылында бирге къазауат этерге оноу этедиле. Тёгерекде къалайда не болгъанын тинтиб, фашистле алайы бла джесирге тюшген совет аскерчилени Кюнбатышха сюрюб баргъанларын ачыкълайдыла, колоннагъа чабыуул этиб, 5 фашистни ёлтюрюб, къалгъанларын къачырыб, джесирге тюшген 100 адамны къутхарадыла. Эллеге кириб, полицайланы сауутларын сыйырадыла, кеслерин ёлтюредиле, джоллагъа тыйгъычла саладыла, агъач кёпюрлени атылтадыла, ала герман аскерге хар зат чыгъаргъан эки сют заводну къурутадыла.

Немчала къайгъыгъа кириб, аланы излеб табмайдыла, кимле болгъанларын билмейдиле. Ала бир-бирлерине «Коля Чёрный» (Къаракет улу) эмда «Лёня Чёрный» (Хайыркъыз улу) дегендиле. Фашистле аланы башлары ючюн уллу саугъа этерге сёз бередиле.

Джашла, 1941-чи джылны абыстол (ноябрь) айында партизан аскерни излей чегетде айлана тургъанлай, немча взводха тюртюлюб къаладыла. Алайда бугъаргъа, ары-бери бурулургъа мадар болмайды, арада уруш башланады. Джау бизникилени къуршоугъа алады, къутхарылыр мадар къалмайды. «Джауну къолуна тюшгенден эсе, ёлгенибиз ашхыды» деб, ахыр окъларын ата тургъанлай, немчаланы артларындан автомат, пулемёт окъла атылыб башлайдыла. Окъ-тоб тауушланы эшитиб, капитан Василий Сергеевич Леонов башчылыкъ этген партизан бригада бу партизанлагъа болушлукъгъа келгенди. Къарачай джашланы хапарларын эшитиб тургъан командир экисин да кесини бёлегине чакъырады. Командир Кичибатырны кесини орунбасары этеди, Юнюс аскерни командири болады. Партизан бригаданы саны ёсгенинде, Кичибатыр аскер командир болады, аны бла биргелей бригаданы командирини тахса джаны бла орунбасары къуллукъну толтурады.

Хайыркъыз улуну партизан аскери немчалагъа чабыуул этиб, хорлагъанлай турадыла. Аны аскеринде 100 адам болгъанды. Ол аланы кеси билген кёб затха юретгенди. Бир кере, бир къаты урушда, амал-такъал этиб, асланча, джигит сермеше, ала 90 гитлерчини ёлтюредиле, кеслеринден киши ёлмейди, джаралы да болмайды. Немчала бир кёзюуде Вятно деген район аралыкъда таша ишлеген джергили организацияны ачыкълаб, 29 адамны тутханлары бизникилеге белгили болады. Кичибатырны башчылыгъы бла аланы къутхарыр оноу этедиле. Кюндюзгю кюн бёлек аскерчи полицайчы кийимле кийиб, башхаланы джесирге алыб баргъанча этиб, джюк ташыгъан эки машинада джауну постларындан ётюб, комендатураны мекямына дери барадыла. Алайда комендант бла аны болушчусун, джесирчилени берирге деб, чакъыртадыла. Ала къатларына келгенлей экисин да бычакъла бла ёлтюрюб, тюрмеге кириб, тутмакъланы чыгъарыб машиналарына олтуртуб, бир окъ да атмагъанлай аланы алайдан алыб чегетге кетедиле.

Кичибатырны аскери кёзюулю ишге чыкъгъан сагъатда 1 немча танканы, 2 бронетранспортёрну джандырыб, 150 гитлерчини ёлтюргенди. Къуру 1943-чю джыл башил (январь) айдан хычаман (май) айгъа дери Кичибатырны аскери 400 гитлерчини къурутханды. Ол кеси джауну 55 аскерчисин ёлтюргенди.

1943-чю джыл никкол (июнь) айны 8-де джигит къарачайлы кесини ахыр урушун бардыргъанды. Кичибатыргъа бир элден Сенно шахаргъа немча аскерле келе тургъанлары белгили болгъанды. Хайыркъыз улу Пащенко джёнгерини бёлеги бла бирге Короли элни шимал джанында джолгъа минала салгъандыла. Кеслери да чегетде букъгъандыла. Партизанла чабыуул этиб, 25 немчаны ёлтюредиле, талайын джаралы этиб джесирге аладыла. Ол уруш 2 сагъат чакълы бирни баргъанды. Кичибатыр партизанланы кёзюулю чабыуулгъа элтген заманда окъ тийиб ёледи. Ол джауну сайлама аскерлерин къырыб, Ата джурт анга салгъан джууаблы борчну сый бла толтургъанды.

Партизан бригаданы командири джазгъан аскер характеристикада былай айтылады: «Хайыркъызланы Кичибатыр немчаланы, отча, джандыргъанды, къыргъанды. Къоркъакълыкъ не болгъанын билмегенди. Бригада бютеу кючю бла бардыргъан не тукъум ишге да къошулгъанлай тургъанды. Бир къауум ишни кеси этгенди. Джаралы болса да, уруш бара тургъан джерден кетмегенди, чабыуулда аскерчилени эм аллында баргъанды. Нёгерлерине джигитликни, чыдамлылыкъны юлгюсюн кёргюзгенди».

Витебск областны Чашницкий районуну Каменщина элини джамагъаты джыйылыб, сау бригада, аскер сый бериб, Хайыркъыз улуну ол элни джеринде басдыргъандыла.

Кичибатыр 1943-чю джыл Къызыл Байракъны ордени бла саугъаланнганды. Кёчюрюлген халкъны келечиси болгъаны ючюн, аны башха саугъалагъа теджелген къагъытларына къарамагъандыла.

Беларусь Республиканы миллет архивини 1994-чю джыл абыстол (ноябрь) айны 24-де 3504-чю номерли справкасында: «За личное мужество и героизм, проявленное в борьбе против немецко-фашистских захватчиков в марте 1943-го года Хаиркизов К. А. командованием Сонненской бригады был представлен к званию Героя Советского Союза», - деб джазылады.

Лейтенант Хайыркъызланы Алимырзаны джашы Кичибатыргъа ёлгенинден сора Эресей Федерацияны Президентини 1995-чи джыл аууз-герги (октябрь) айны 5-де чыкъгъан Указы бла, 1941-чи – 1945-чи джыллада Уллу Ата джурт къазауатда немец-фашист зорчулагъа къаршчы кюрешде кёргюзген батырлыгъы, джигитлиги ючюн, «Эресей Федерацияны Джигити» деген сыйлы ат аталгъанды.

Кёб болмай, Эресейни кюнюне атаб, ол Алтын джулдузну, Эресей Федерацияны Президенти Владимир Путинни буйругъу бла, Къарачай-Черкесияны Башчысы Темрезланы Рашид Кичибатырны атасыны къарнашындан туугъан Хайыркъызланы Рамазаннга бергенди.

Лепшокъланы Хусеин.

 

 

 
{jcomments}