Подробности
Просмотров: 1718

Москвада стратегия тинтиулени халкъла арасы илму инновацион аралыгъы «Задачник по физике конденсированного состояния» деген окъуу пособие чыгъаргъанды.

Аны автору Эресей Федерацияны илмуларыны махтаулу къуллукъчусу, Эресей Федерацияны баш школуну махтаулу къуллукъчусу, А. Нобель медалны иеси Орусланы Байдыматды. Анга «Къарачай-Черкес Республиканы махтаулу илму къуллукъчусу» деген ат да берилгенди.

- Мен илму бла кюрешгенли 40 джыл болады. Баш окъуу заведениеледе джюрюген джорукъгъа кёре, лекцияла бла семинар дерсле бир-бирлери бла алмашыныб барадыла. Ол зат лекцион материалны иги ангыларгъа себеб болады, - дейди Орусланы, Байдымат.  – Ёзге «физика конденсированнгого состояния» деген курсдан литература къарыусузду, задачникле джокъдула. 1991-чи джыл КъЧКъУ-ну базасында «Физика конденсированного состояния» школну ачханымда, бу табсызлыкълагъа тюбеген эдим. Бакалаврла, магистрантла эмда аспирантла бла темаланы ётгенден сора, айтылгъан материалны студентле терен ангылар ючюн, мен задачала къураб башладым. Алайды да, бу окъуу пособиени мен 1991-чи джыл хазырлаб тебрегенме. Кандидат диссертациямы юч джылны, андан сора да докторлукъ диссертациямы да 14 джылны джазгъанма. Ол кёзюуледе да задачала къурагъанымы тохтатмагъанма.

Подробности
Просмотров: 2947
 КИШТИКМЫЙЫКЪ (ПОЧЕЧНЫЙ ЧАЙ КОШАЧИЙ УС)

Киштикмыйыкъ джылны узунуна джашиллей тургъан, Азиядан, Филиппинледен, Австралиядан чыкъгъан, мийиклиги 1,5 метрге джетген, джарымкёкен ёсюмдю. Тамырлары ингичгедиле, ууакъдыла, алай тереннге да кирмейдиле. Саптагъайы тёртгюлдю, башырагъы джашил, ортарагъы кимит, тюб джаны мутхуз-кимит бетлиди. Кёб бутакълыды. Чапыракълары алада къош ёседиле. Къыйырлары мычхы тишлечадыла. Учлары джитирекдиле. Гоккалары бутакъны эм башында чагъадыла, эки эринли, кимит бетлидиле, бир-бири юслеринде тёрт-беш къат битедиле да, гюл джоппу боладыла. Эркеклик узун джипчиклери тюз киштикни мыйыкъларына ушашдыла. Гоккалары къысха гюл бутакълада ёседиле, урлугъу бирден тёртге дериди, къозгъа ушашды. Бизде чыбыкъчыкъланы, бутакъчыкъланы джерге чанчыб ёсдюрген бу ханс элия-къыркъар (июль-август) айлада чагъады.

Подробности
Просмотров: 3114

 Арт кёзюуде КъЧР-де кёгет терек бачха салыу иш джангы джюрюш алгъанды. Ол кеси да «Къарачай-Черкес Республикада кёгет терек бачха салыу» деген  инвестицион проектни толтурууну юсю бла барады. Аны биринчи ал кёзюуюнде терекчикле 30 гектар джерге орнатылгъандыла. Мындан талай кюнню алгъа уа, Адыге-Хабль районда аны экинчи кёзюую башланнганды. Ол кюн анда джангы кёгет терекчикле орнатханланы ичинде  Къарачай-Черкесияны Башчысы Темрезланы Рашид да болгъанды.
«Бизни бу затны юсюнде баш муратыбыз саулай Къарачай-Черкесияда, аны ичинде Адыге-Хабль районда кёгет терек бачха санагъатны джангыдан джашнатыб, адамларыбызны учуз, алай а асыулу эмда татлы кёгетле бла баджарыуду, республикада джашагъанлагъа джангы иш орунла ачыуду», - деди Темрезланы Рашид, анда сёлеше.

Подробности
Просмотров: 1905

     Уллу Ата джурт къазауатха 15 мингден аслам къарачай джаш кетгенди. Ала, башха миллетледен артха къалмай, уруш этгендиле. Анга джигит уланларыбызны фронтда этген батырлыкълары ючюн, саугъаланнган медаллары, орденлери шагъатдыла.
     Бизни аталарыбызны, къарт аталарыбызны этген джигитликлерини магъанасы адам улуну тарихинде ёмюрлени узагъына турлукъду.
    Аны бла къралда талай джыл «Они должны идти победным строем во все времена» чакъырыу бла Хорламны келтирген джигитлерибизни атларын унутмаз ючюн, «Ёлюмсюз полк» акция бардырылады. Ол полкну тизиминде аталарыны, джууукъларыны суратларын алыб, мингле бла адамла Уллу Хорламгъа аталгъан парадлада барадыла. Бизни газетибиз да бу ишге  къошулуб, джердешлерибизни «Ёлюмсюз полкга» къошаргъа чакъырабыз.

Подробности
Просмотров: 2963

КЪАРАГЁГЕН (ТЁРН СЛИВА КОЛЮЧАЯ)
Мийиклиги 3 метрге джетген кёбджыллыкъ кёкенди. Юсю джити чыгъаналыды, бутакълары кёбдюле. Чапыракълары зугулладыла, джемиши сюекчады, тёгерекди, кёк бетлиди. Биришер чапыракълы гоккалары акъ бетлидиле. Апрель-май айлада чагъады. Джемиши кюз айлада бишеди. Къургъакъ тикледе, къабыргъалада, чегет, джар къыйырлада, джол джанлада, къулакълада, ёзен суу джагъалада ёседи. Дарманнга къарагёгенни тамырын, агъачын, къабугъун, гоккасын, джемишин хайырландырадыла. Ичи иги джюрюмегенле, бюреги, сийдик къууугъу иги ишлемегенле, гоккаларындан 50 грамм алыб, аны юсюне бир литр къайнагъан суу къуюб, тюз шайча этиб ичигиз. Ол, адамны къанын ариулаб, сийдиги бла, кири бла, тери бла чархын уулу затладан тазалайды. Джемиши ич ётгеннге дарманды. Андан тюрлю-тюрлю къайнатыула, бишириуле этилиб, къышха да сакълайдыла. Къарагёгенни джемишинден 50 граммын 250 миллилитр тюз аракъыгъа неда къызыл чагъыргъа атыб, 10-14 кюнню тутуб, уллу шай къашыкъ бла бирни кюнюне 3 кере ичигиз, къарыусуз, борбайсыз адамла. Чархы къызгъан, температурасы хотаумеги кёлтюрюлген, къарагёгенни тамырындан 10 граммны юсюне 500 миллилитр суу къуюб, 15 такъыйкъаны къайнатыб, сюзюб, иссилей ууакъ уртламла бла ичерге боллукъду. Ичигизни джумушакъ джюрютюрге, сийдигигизни кёб чыгъарыргъа керек болса (артыкъсыз да кёб олтуруб, къуллукъ этгенле), къарагёгенни чапыракъларындан тюз шайча этиб, тепсигизге сала туругъуз, санларыгъызгъа, чархыгъызгъа, ичигизге уллу себеб боллукъду.

Подробности
Просмотров: 2835
 Къарачай тукъумлу эчкиле къыйын экология болумну кёлтюрген тёзюмлю- чыдамлы малла болургъа керекдиле. Орусланы Хаджи-Хусеинни джашы Джамал кёб заманны аллай асыулу тукъумну къураб кюрешгенди. Тау джайлыкълада мийик тауланы къоюнларында тегенелеге туз къуюб, кийик эчкилени къошха илешдире, кёб заманын ётдюргенди.
Ала юйлю эчкилеге къошула, бир-бирлерине илеше, алай бла къарачай эчкиле бла джугъутурладан улакъла тууадыла.
Ол, аланы ёсдюрюб, дагъыда кийиклеге къоша, джангы къарачай тукъумлу асыулу эчкиле къурайды. Сюекли, тири малланы саны кёбее барады. Аланы юйлеринде энчиликде тутхандыла.
Эркечлерини ауурлукълары 130 килограммгъа джетгендиле.

Подробности
Просмотров: 2754
2018-чи джыл хычаман (май) айны 20-да СПИД-ден ёлгенлени Бютеудуния эсгериу кюнлери 35-чи кере белгиленникди. Кърал власть органланы эмда республиканы джамагъатын дунияда ВИЧ-инфекцияны джайылыуун тыяргъа эс бёлдюрюудю, ВИЧ/СПИД къалай джукъгъанларын, кеслерин андан къалай сакъларгъа кереклисини юсюнден хапарлы этиу нюзюр бла бардырылады ол. Ол кюн саулай дунияда СПИД ауруудан ёлюб кетгенлеге, ол ауруу бла джашагъанлагъа, аланы джууукъ-тенглери бла бир иннетлиликни кёргюзюрге, ВИЧ/СПИД-ден ауругъанланы алача джашау этерге эркинликлери болгъанларына адамланы тюшюндюрюрге джораланнган, дагъыда аны кибик ВИЧ/СПИД бла байламлы кёб джумуш бардырадыла.

Подробности
Просмотров: 2345

Исправнада чегетчи, фермер Долаланы Мунирни джашы Магометни бир танышларыбыз махтаргъа къалдыла да, анга тюберге бардыкъ. Тюкенден чыгъыб келген аммагъа къайда джашагъанын сордукъ. «Бизни Магометге айта эсегиз, ма ол мекямда турады юйдегиси бла, - деб кёргюзе, – кесин да озгъан сайлаулада эл Советге депутат этгенбиз», - деди. Аны билмей эдик, ийнаныб къалалмадыкъ. Джашагъан джерине джууукълаша, къабакъ эшигинде машинасындан тюшген, джылы келген киши бла сёлешдик. Ол да аммача айтды. «Къолундан келген бла кёблеге болушады, джарайды, биз анга бек разыбыз», - деб къошду. Магомет бла тюбешдик. Саламлашыб бошагъанлай:

- Къазакъла джашагъан элде къарачайлыладан депутат болгъанды, деб эшитмегенбиз. Сен биринчисе. Къалай сайладыла? – деб сордукъ
- Кесим да билмейме, кандидатланы тизимине къошхандан сора айтдыла. Сау болсунла, элни сайлаучулары бары да, тыйыншлы кёрюб, чёб атхан эдиле.   Къазакъ, орус, къарачай деб ол сёз джюрюмейди мында. Таулула 8-9 юйдеги болабыз. Мен былайгъа кёчгенли да джети джыл. Ол заманны ичинде бизге къынгыр къарагъан кёрмегенме. Бек татлы, бек шох джашайбыз. Къобу Башында 1977-чи джыл туугъанма. Атам, анам энтда анда джашайдыла.
- Бери къаллайла тюшдюнг?
- Школну бошаб, Таганрог шахарда радиотехника институтха кирдим. Аны кърал муниципал управление бёлюмюнде баш билим алдым.

Подробности
Просмотров: 2801

 

Байрамны белгиледиле
Ноябрны онуду. Къарачай-Черкесияны ич ишлерини органларында къуллукъ этгенле майданда шеренгалагъа сюелгендиле. Къач болса да, джылыды. Къыбыла джанындан ургъан джылы джелчик, сафлада сюелгенлени Россия Федерацияны ич ишлерини органларында къуллукъ этгенлени кюню бла алгъышлагъанча, бетлерин сылай-сыйпай ётеди. Байрамны къууанчын этерге уа, КъЧР-де ич ишлени министри Трифонов Игорь, республиканы Башчысы бла Правительствосуну Администрациясыны башчысы Салпагъарланы Эльдар, КъЧР-ни Премьер-министри Озов Аслан, Къарачай-Черкесияны Баш сюдюню председатели Семенланы Руслан, ФСБ-ни КъЧР-де Управлениесини тамадасы Кобылченко Игорь, республиканы Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) келечилери, дин къуллукъчула, джорукъ сакълаучу органланы тамадалары, ОВД-ны энчи къурамы, ич ишлени органларыны ветеранлары, муниципал районла бла шахарланы башчылары келгендиле.
Байрамгъа аталгъан къууанч джыйылыу башланырны аллы бла Черкесск шахарны сабий хору Россия Федерация бла Къарачай-Черкесияны гимнлерин джырлайды. Андан сора Ич ишлени КъЧР-де министерствосуну байрагъы чыгъарылады. Ызы бла да КъЧР-де МВД-ны бек магъаналы борчланы толтурургъа деб иш этилиб къуралгъан отрядыны къуллукъчуларына ич ишлени Россияны халкъыны  тынчлыгъын, аны джамагъат джоругъун, адамларыны джашаулары бла къоркъуусузлукъларын сакълай ёлген къуллукъчуларын эсгериуге аталыб ишленнген эсгертмеге Махтауну гирляндасын салыргъа сый бериледи. Ала ол сыйлы борчну толтургъандан сора къууанчха келгенле, бир такъыйкъаны шум болуб, полицияны къуллукъ борчларын толтура ёлген къуллукъчуларын эсге тюшюредиле.
Андан сора Къарачай-Черкесияны Башчысы Темрезланы Рашидге сёз бериледи.
«Бу байрам, - дейди ол, - законну эмда адамланы къоркъуусузлукъларын сакълагъанла, къыйынлыкъгъа тюшгенлеге хар заманда болушлукъ этерге хазыр тургъанла кимле эселе, аланыкъыды. Бюгюн биз абадан тёлюлени махтаулу адетлерине кертиликлерин хар кюндеги борчларын сый бла толтуруб  кёргюзюб тургъанланы,   алай бла джамагъат джорукъну сакълаугъа энчи юлюшлерин къошуб келгенлени байрамлары  бла таза джюрекден алгъышлайбыз.