Аллы газетни 53-чю номериндеди. Джырлада адамны къаллай шартлары болургъа кереклисин айтхандыла. Ол шартлагъа келишгеннге ушаргъа кюреширге кереклисин билдиргенлей тургъандыла. Сёз ючюн, керти эркиши ма быллай болсун дегендиле:
Атха минсе, атны белин бюгеди,
Суугъа кирсе, суу чабакълай, джюзеди.
Аркъан атса, атны бойнун юзеди,
Садакъ тартса, тиер джерин биледи,
Къаргъа-къузгъун тилни биледи,
Къамчи урса, джерни джарыб киреди,
Экиге эки эди да, бирге бир эди....
Уллу къыйынлыкъла – къазауат, кёчгюнчюлюк – халкъыбызны кёб адамын тас этселе да, бютюн да бек маданиятыбызны сакълаб туруучу къартладан, миллетни эсинде 200- ден артыкъ батырлыкъны, джигитликни кёргюзген тарих джырла къалгъандыла. Джырла, назмула бурун джашаудан хапар айтхандыла, эркишилик шартланы алыргъа юретгендиле, Джуртха, сабийге, тиширыугъа сюймеклик сезимле туудургъандыла, кюлдюргендиле, джарыкълыкъ, къууанч келтиргендиле. Бурундан келген бай хазна: таурухла, джомакъла, нарт сёзле, айтыула, элберле – аууздан ауузгъа айтыла келген тин байлыкъ – поэтлеге ачыкъ болгъанды, ала аны иги билгендиле, алагъа тынгылагъанла да хапарлы болгъандыла андан. Ол себебден, бютеу поэзия байлыкъ халкъ поэзиягъа таянады, фольклордан алыннган тюрсюнле бла байланыбды. Аланы ангылатыр кереклиси джокъду.
Къолумда шкогум, Бир нёгер кибик.
Беклениб къалдым, Бийнёгер кибик…
Бир джаным – хауа, Юч джаным – къая.
Джаным – къолумда, Аягъым тая.
Къарачайны эм фахмулу поэтлерини бири Семенланы Къалтур джазады былай. Ким да ангыларчады ол кесини джазыуун таурухлада айтылгъан уучу Бийнёгер бла тенглешдиргенин. Бийнёгерни аты сагъынылгъаны бла огъуна ангылашынады поэтни къыйын болумгъа тюшюб тургъаны. Ол кёзюуню назмулары ётюрюксюздюле, кёзбаусуздула, тиллери элчилени кюнде-кечеде сёлешиучюлеричады. Къалтурдан энтда бир юлгю келтирейик:
Мен Тытытха келечиле ийген эдим:
– Къоратмагъыз,
Не къошмагъыз, – деген эдим
– Къыбылагъа айланыб, тоханала кибик, Юйлери барды, дегиз, – дегенем. – Къара чегет кибик, Кёгет тереклери барды, дегиз, – дегенем. – Ол терекледе алмалары, кертмелери, Шапталлары барды, дегиз, – дегенем. – Айыбха кийген шамеледжи, Орус къауракъ къапталлары Барды, дегиз, – дегенем. – Арт эшиги барды, Ал эшиги барды, дегиз, – дегенем. – Отоу юйю, Къонакъ юйю барды, дегиз, – дегенем. – Тёгерегине мийик хуна болуб, Дуркъулары барды, дегиз, – дегенем. – Эки Арада Трам тамгъалы Джылкъылары барды, дегиз, – дегенем. – Дуркъуланы ичлеринде Антаулары барды, дегиз, – дегенем. – Къыйырларына тогъайла салыныб, Джантаулары барды, дегиз, – дегенем. – Бир арбаны кеси бегитген Узун-узун манслары барды, дегиз, – дегенем. – Тепсилеринде, къуру да, къонакъ Къайтыб ашар кибик, Ашлары барды, дегиз, – дегенем. – Джугъутур териледен, джумушакъ-джумушакъ Тулукълары барды, дегиз, – дегенем. – Къашха эчки териледен, Къызыл-къызыл боялыб, – Гыбытлары барды, дегиз, – дегенем. Гёзенни маймуллары, аркъаулары Бютеу къакъдан Кёрюнмейди, дегиз, – дегенем. – Къалтургъа кибик, сый Кишиге берилмейди, дегиз, – дегенем. – Джау гыбытладан, бал гыбытладан Бал-джау тама, тюблерине Табакъла салыныб, дегиз, – дегенем. – Байла къызларын теджейдиле, Кеслери, джалыныб, дегиз, – дегенем. – Кюлтелени беджен этиб, Бедженде бишсе, черен этиб, бегитиб, Тёгерегине малкъар хуна Этдириб тургъан адамды, дегиз, – дегенем. – Джууукъну-тенгни тутхан, Тауушу кенгнге чыкъгъан, Арымагъан-талмагъан, Чийсил сёзю болмагъан Адамды, дегиз, – дегенем. – Бу рысхыны барына да ие кёз бла Къарагъан тиширыу керекди! Ким да табылады, алай а аны тындыраллыкъ Джангыз Хаммесейди, дегиз, – дегенем. – Арсар болмай, бу келечиликни Айтыгъыз, – дегенем. – Тытытны кесини джууабын алыб Къайтыгъыз! – дегенем.
Къалтурну бу назмусу этнографлагъа бек багъалы саугъады. Чам халда ол эркишини къаллай байлыгъы – акъыл бла, рысхы бла да – болургъа кереклисин тизеди, сюйген къызына келечиле иер ючюн. Ол ишни сюйгенини себебинден, рысхы джюрютюучю болургъа керекди, хар атламы оюмлу, киши сёз табмазча, адамладан бюсюреу алгъан бла къалмай, кеси да алагъа хурмет, сый бериучю болургъа керекди. Къалтур XVIII-чи ёмюрню ахырында – XIX-чу ёмюрню аллында джыллада атын айтдырыб тургъанды. Андан башланады Семенланы фахмулу юзюклерини кенгнге белгили чыгъармачылыкъ джоллары. Аны юсюнден Тотуркъулланы Къазий-Мухаммат Джырчы Исмаилны джашауун эмда чыгъармачылыкъ джолун ачыкълагъан китабында былай джазады: «Бир ажымсыз, Къалтурну Аллахдан келген уллу фахмусу, хунерлиги болгъанды, аны себебинден, ол кесин поэтча да, макъам салыучуча да, джырлаучуча да, хыртлаучуча да, джамагъат къуллукъчуча да, гёджебча да, уучуча да д.а.к. кёргюзгенди». Ол шартлары болгъандыла анга къарыу берген, эминаны заманында юй бийчеси да, 6 баласы да ёлюб, эки сабийи бла кеси къалыб кетгенинде. Ол шартла болгъандыла, иги уллайгъан киши болуб, айтылыб тургъан ариу къызгъа – Хаммесейге – кесин сюйдюрген. Экинчи юйдегисинден 4 джашны бири Исмаилны къарт атасы Умар болгъанды.
ТАРИХНИ ДЖЫРЧЫЛАРЫ
Революциягъа дери поэтлени назмулары, адам сейирсинирча, джыргъа тынч салыннган, тизгинлери таб къуралгъан назмула болгъандыла. Аны ючюн болур, аланы кёбюсю джыр болуб джырланнганды, къалгъаны да халкъ поэзиягъа «къошулгъанды». Алексей Баташев, джазыучу, тарихчи, музыковед, Боташланы тукъумну юсюнден 5 минг джылны ичинде суратлау-тарих тинтиулени автору, Къарачайгъа келиб кетгенден сора, былай джазгъанды: «Неге сейирсинеме десегиз: ненча тюрлю тарих китаб окъугъан эсем да – советлени заманындан, революциягъа дериледен, европаныкъыладан, американыкъыладан – бары да, джазылгъанда башхалыкъларыны тышында, къуру болгъан затланы айтадыла, аны да, уллу болсала да, джангы, джаш миллетлени кёллерине келгенча. Къарачайда уа мен, гитче болса да, буруннгу, бусагъатда бир ёзен бла юч элге джыйылыб тургъан, ангысы бла уа узакъ ёмюрлеге джетген, миллетни кёзю бла саулай дунияны тарихин кёрдюм». Кертиси бла да алайды. Мени бек сейирсиндирген эмда къууандыргъан, хар буруннгу джырда, поэмада, джомакъда, хапарда айтылгъан джигитлени керти атлары, тукъумлары джети атагъа дери белгилидиле, аланы къайда туугъанлары, туугъанларыны-туудукъларыны бусагъатда джашагъан джерлери туура къатынгда орамда болуб чыгъаргъа боллукъдула. Ол узакъ ёмюрле революциягъа дери поэтлени чыгъармаларында ачыкъ кёрюнедиле. Ала чыртда артха къалмайдыла, бизге заман бла сыйдамланыб, тамам аламат, ишеклисиз джетген джигитликни юсюнден тарих джырладан. Анга шагъатлыкъ этген а кёб джырланы, авторлары айтылмай, халкъ джырлагъа саналыб тургъанларыды. Сёз ючюн, Хасаука джырны юсюнден кёб заманны даулаш барыб тургъанды, аны джазгъан Байрамукъланы Кючюкмюдю, XVIII-чи – XIX-чу ёмюрледе дин къуллукъчу огъесе Боташланы Адрахманмыды, джамагъат къуллукъчу, назмучу (аны къарт атасы, башха къарачай башчыла бла бирге, Эресейни патчахына Къарачайны Эресей къралны къурамына алырын излеб джазылгъан, тилек къагъытха къол салгъанды). Экиси да Хасаука урушда болгъандыла. Адрахман, кесамат бегитилгенден сора, аманатха алыннган джашланы бири болгъанды. «Хасаука» джырны автору ким болса да, ол Джуртун, адамын керти сюйген, джигит, таукел, 1928-чи джылны аууз-герги (октябрь) айында болгъан къан тёгюлюуню бир ажымсыз кёзю бла кёрген адамды. Хасаука урушда Къарачайны уланлары, джанларын-къанларын аямай, Джуртларын джаудан къоруулагъандыла. Джыр керти сейирлик чыгъармады. Саулай джер юсюнде джазылгъан назмуланы ичинде да бек азды, аныча, ич магъанасы кючлю джыр.
Бирлешейик, кенгдегин да джокълагъыз,
Тар ёзенде джуртубузну сакълагъыз.
Тау аланла, хазыр болуб чыгъыгъыз,
Джау аскерни дженгил-дженгил джыгъыгъыз.
Ойнатыгъыз сампалланы, къолланы,
Къызартыгъыз Хасаукъада джолланы!
Хасаука урушда гитче тау къуралышны джигит джашлары Эресейни уллу аскерине къаджау тургъандыла. Биринчилени кеслери эритиб къуйгъан окълары, экинчилени артиллериялары болгъанды, алай а къарачай джигитлеге ол къазауат джуртларын джаудан сакълауду, эресейчилеге уа – патчахны оноуу бла, Кавказ тауланы не къадар теренине кириб барыб, джерлерин сыйырыб, адамларын да бойсундурууду. Ол себебден, къазауат сорушмай 12 сагъатны барады, джырчы ачы сермешни юсюнден хапар айтады:
От бошалыб, окъ бошалыб къалса да,
Ташла-агъачла, отча-тобча, джаудула.
Асланланы къурч беллери талса да,
Абычарла чаууллагъа аудула.
Джигерлени-джигитлени къолунда
Тау мылтыкъла эгер сауут болдула.
Хасауканы айланч-буйланч джоллары
Шындык-шындык ёлюкледен толдула.
Сермешиуню ачылыгъын ёлюклени эмда джаралы болгъанланы саны да ачыкъ кёргюзеди. Ол кюн орус аскерден 163 къоранч болгъанды ёлген эмда джаралы болуб. Аллай бир къоранч 1790-чы джылда 30-минглик тюрк корпус бла сермешде да болмагъанды оруслуладан. Къарачай халкъ ополчениени саны 500 адам да болмагъанды. Кеслерин хорлатадыла, азатлыкъларын тас этедиле, алай а назму аланы къарыусузлукъларын кёргюзмейди, учузлукъ сезимле келтирмейди. Хорлатханлары аланы къызбайлыкъдан, ётсюзлюкден не уа джанларын сакълаб джуртларына керти кёллери бла берилмегенликден болмагъанды. Огъай, хар бири да хазыр болгъандыла джанларын берирге джуртлары ючюн. Ол затха не аз да ишеги джокъду авторну. «Бу къазауат бек узакъгъа барлыгъед, инаралны баш токъмагъын аллыгъед», – деб таукел айтыб, хорланнганларыны сылтауун айтады: «Аскерибиз азды, саны толмайды. Сауут кюч да биз сюйгенча болмайды». Бу сёзле хорлатыуну ачысын сынагъан, алай болса да, сынмагъан, бюгюлмеген адамныкъыладыла. Назмуну арт тизгинлеринде халкъны энтда ёрге турлугъуна, кесин тиреб узакъ ёмюрлени джашарыгъына ийнанмакълыгъын кёргюзеди:
Тизгинлешиб, ёзенни ёрге джау кирди,
Батыр Къайтук сабийлеге кёл берди:
«Таулучукъла, сиз да ёсюб джетерсиз,
Бу къан дертни джууабларын этерсиз!»
Орус аскерни Къарачайгъа киргенини чуруму – къуру керти магъаналы джерни кесине къошхан бла къалмай, Кавказ къазауатха къошулгъан миллетлени келечилери, къачхынчы болуб, Къарачайда джакълыкъ табханлары ючюн, дерт къайтаргъанлыгъы да болгъанды. Аллай къачхынчыланы Къарачайда сюйюб джашырмасала да, «къонакъ – Аллахны келечиси» деб, орус аскерге аланы табдырмагъандыла. Орус аскерни башчысы генерал Эммануэль къарачай джашланы ётгюрлюклерине, сёзлерине, адетлерине кертиликлерине уллу сый бергенди. 1929-чу джыл а, аланы сёзге кертиликлерине ышанмакълыгъы бла, къоркъмай, Къарачайдан эмда Малкъардан джашланы джол устала этиб алгъанды Минги Тауну башына чыгъаргъа деб къурагъан экспедициясына. Алай бла, Малкъар бла Къарачай Эресейге къошулгъанлары себеб болгъанды аллай экспедицияны къоркъуусузлугъуна.
«КЮМЮШ» ЁМЮР
XIX-чу ёмюрню къарачай-малкъар халкъны кюмюш ёмюрюне санайдыла. Миллетни талай келечиси Дагъыстанда, Кърымда, Тюркде, араб къраллада билим алыргъа мадар табадыла. Джуртларына ала араб, тюрк, перс тиллени билиб къайтадыла. Ол себебден, поэзиягъа шаркъ адетлени, чыгъармаланы джиблеринде (сюжет) да тюрлениуле киргизедиле. Араб харифле бла ана тилде адабият джазмала чыгъарадыла. Ислам динни маданиятын халкъгъа джаяргъа алланадыла. Дин-насихат, философия халда назмула, поэмала джазыб тебрейдиле. Быллай чыгъармаланы джазыуну баш мураты муслиман динни, адетлени, джорукъланы миллетни джашаууна сингдириудю. Алай а ол джолну сайлагъанлада была биринчи тюлдюле. Алагъа дери да, белгили акъылман, назмучу, джазыучу Дудаланы Айсандыр бий, муслиман миллетге Абдуллах шыйых деб аты айтылгъан, болгъанды. Алача, ол да билимин, тин байлыкъны Дагъыстанны, Бухараны, Мекканы, Мединаны муслиман аралыкъларында алгъанды. 1612-чи – 1727-чи джыллагъа джууукъ заманлада джашагъанды. Кёб зикирлени, назму халда джазылгъан муслиман джорукъланы («Иман-ислам»), проза эмда назму халда джазылгъан «Къарт бабаны сёзю» деген чыгъарманы да авторлугъу Абдуллах шыйыхха бериледи. Аны назмулары биринчи юлгюледиле дерге боллукъду адамны динден тышында джашаууну юсюнден джазылгъан, халаллыкъ, тюзлюк, адамлыкъ сезимлеге чакъыргъан чыгъармалада. Юлгюге бир-эки юзюк келтирейик:
Патчахма, деб ойлансанг,
Зулкъарнай эм Сюлемен,
Намруд бла ол Шаддат
Ала да кетгендиле дуниядан.
Балам бард, деб къууансанг,
Бешджюз бала атасы –
Хазрет Нух файгъамбар –
Ол да кетгенд дуниядан.
ЖАБЕЛЛАНЫ Лидия.
Мындан арысы басмаланныкъды.
